<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Life Science Archivi</title>
	<atom:link href="https://www.s4bt.it/category/life-science/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://www.s4bt.it/category/life-science/</link>
	<description></description>
	<lastBuildDate>Fri, 24 Jul 2026 08:37:54 +0000</lastBuildDate>
	<language>it-IT</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.9.5</generator>

<image>
	<url>https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2021/06/cropped-Senza-titolo-1-32x32.png</url>
	<title>Life Science Archivi</title>
	<link>https://www.s4bt.it/category/life-science/</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Dalla molecola al paziente: l&#8217;IA lungo tutta la filiera del farmaco </title>
		<link>https://www.s4bt.it/dalla-molecola-al-paziente-lia-lungo-tutta-la-filiera-del-farmaco/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 24 Jul 2026 08:00:06 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=20181</guid>

					<description><![CDATA[<p>BLOG PANORAMICA SIMPOSIO AFI 2026 Panoramica di alcuni temi rilevanti trattati al Simposio AFI 2026 L&#8217;industria farmaceutica italiana sta affrontando con crescente urgenza la trasformazione strutturale portata dall&#8217;intelligenza artificiale generativa e predittiva su ricerca, produzione, distribuzione e farmacovigilanza, in un contesto normativo che si muove — a tratti faticosamente — nella stessa direzione. Questi temi sono [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/dalla-molecola-al-paziente-lia-lungo-tutta-la-filiera-del-farmaco/">Dalla molecola al paziente: l&#8217;IA lungo tutta la filiera del farmaco </a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="20181" class="elementor elementor-20181" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-6c68ba65 elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="6c68ba65" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-33f3682d" data-id="33f3682d" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-24955bbb elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="24955bbb" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6e52d6d1 elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="6e52d6d1" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5eae732a elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="5eae732a" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Dalla molecola al paziente: l&#8217;IA lungo tutta la filiera del farmaco </h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2c0d6d7 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="2c0d6d7" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">PANORAMICA SIMPOSIO AFI 2026</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3bd8ad93 elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="3bd8ad93" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Dalla molecola al paziente: l&#8217;IA lungo tutta la filiera del farmaco </h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3159ef16 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="3159ef16" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/redazione/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Redazione					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2026/07/24/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>24/07/2026</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-7c2f9013 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="7c2f9013" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-28128ab9" data-id="28128ab9" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-8061c1e elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="8061c1e" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><em><span class="TextRun SCXW196017114 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW196017114 BCX0">Panoramica di alcuni temi rilevanti trattati al Simposio AFI 2026</span></span></em></p><p><span class="TextRun SCXW196017114 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW196017114 BCX0"><span class="NormalTextRun SCXW200681453 BCX8">L&#8217;industria farmaceutica italiana sta affrontando con crescente urgenza la trasformazione strutturale </span><span class="NormalTextRun SCXW200681453 BCX8">portata </span><span class="NormalTextRun SCXW200681453 BCX8">dall&#8217;intelligenza artificiale generativa e predittiva su ricerca, produzione, distribuzione e farmacovigilanza, in un contesto normativo che si muove — a tratti faticosamente — nella stessa direzione. </span></span></span></p><p><span class="TextRun SCXW196017114 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW196017114 BCX0"><span class="NormalTextRun SCXW200681453 BCX8">Questi temi sono stati al centro di un recente appuntamento di settore, il <strong>Simposio AFI</strong>, tenutosi a Rimini a giugno 2026, che ha attraversato nelle numerose sessioni scientifiche l&#8217;<strong>intero ciclo di vita del farmaco</strong>: dalla scoperta molecolare fino alla distribuzione capillare sul territorio, senza tralasciare le implicazioni etiche e regolatorie di questa transizione tecnologica.</span></span></span></p><p><span class="TextRun SCXW233622889 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW233622889 BCX0">Per un pubblico specialistico — </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW233622889 BCX0">Qualified</span><span class="NormalTextRun SCXW233622889 BCX0"> Person, responsabili qualità, </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW233622889 BCX0">regulatory </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW233622889 BCX0">affairs</span><span class="NormalTextRun SCXW233622889 BCX0">, supply chain manager, </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW233622889 BCX0">farmacovigilanti</span><span class="NormalTextRun SCXW233622889 BCX0"> — vale la pena ripercorrere i nodi tematici principali, distinguendo tra ciò che è già operativo, ciò che è normato &#8220;in divenire&#8221; e ciò che resta, a ragione, oggetto di dibattito critico.</span></span><span class="EOP Selected SCXW233622889 BCX0" data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></p><p class="wp-block-heading"><strong><span class="TextRun SCXW88423276 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW88423276 BCX0">Indice degli argomenti</span></span></strong></p><ul><li><a href="#IA"><span data-contrast="none">IA e supply chain: tra resilienza europea e innovazione delle Good Distribution Practices (GDP)</span></a><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li><li><span data-contrast="none"> <a href="#atmp"> Terapie avanzate: la sfida del &#8220;lotto singolo&#8221; tra deperibilità e produzione decentralizzata  </a></span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li><li><span data-contrast="none"><a href="#NIIS">Sicurezza del paziente e comunicazione del rischio: l&#8217;evoluzione delle Note Informative Importanti di Sicurezza (NIIS)  </a></span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li><li><span style="font-size: 14px; letter-spacing: 1.2px;" data-contrast="none"><a href="#EUACT">Il 2026 e la convergenza regolatoria: tra EU AI Act, Data Act e nuovi standard GMP</a></span><span style="font-size: 14px; letter-spacing: 1.2px;" data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li><li><span data-contrast="none"><a href="#PATIENT">Patient empowerment e salute digitale: l’IA al servizio della relazione di cura </a> </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li><li><span data-contrast="none"> <a href="#ETICA">Etica, &#8220;Actual Intelligence&#8221; e sostenibilità: il primato dell&#8217;uomo sull&#8217;algoritmo </a> </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li><li><span data-contrast="none"><a href="#2030"> Verso il 2030: la convergenza tra innovazione e regolamentazione </a></span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279,&quot;335559991&quot;:360}"> </span></li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-ba40d25 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="ba40d25" data-element_type="widget" id="IA" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">IA e supply chain: tra resilienza europea e innovazione delle Good Distribution Practices (GDP) </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-92adb16 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="92adb16" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">L&#8217;integrazione dell’Intelligenza Artificiale nelle </span><b><span data-contrast="auto">Good Distribution Practices (GDP)</span></b><span data-contrast="auto"> emerge come un pilastro fondamentale per garantire l&#8217;integrità del farmaco end-to-end all&#8217;interno del framework GxP. In un contesto segnato da una forte </span><b><span data-contrast="auto">fragilità della supply chain</span></b><span data-contrast="auto">, dovuta alla dipendenza extra-UE per principi attivi e intermedi e colpita da recenti shock logistici nelle rotte marittime globali che hanno aumentato costi e tempi di transito, l’IA viene presentata come una leva strategica per la resilienza industriale.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Dal punto di vista operativo, l’innovazione tecnologica agisce attraverso l’</span><b><span data-contrast="auto">ottimizzazione delle scorte</span></b><span data-contrast="auto"> e il forecast della domanda per prevenire i rischi di stock-out, oltre all&#8217;introduzione della </span><b><span data-contrast="auto">robotica di magazzino</span></b><span data-contrast="auto">, classificata come un’innovazione di processo incrementale nell’ambito delle GDP. Per i prodotti ad alta complessità tecnico-scientifica, le soluzioni digitali permettono inoltre il </span><b><span data-contrast="auto">tracking in tempo reale</span></b><span data-contrast="auto"> di trasporto e temperatura, ottimizzando i percorsi distributivi per abbattere ritardi e sprechi.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">A supportare questa trasformazione contribuiscono anche driver digitali come l’</span><b><span data-contrast="auto">Electronic Patient Information (ePI)</span></b><span data-contrast="auto">, che consente una semplificazione logistica riducendo l’ingombro fisico delle confezioni, e la </span><b><span data-contrast="auto">serializzazione</span></b><span data-contrast="auto">, che trasforma ogni medicinale in un’unità digitalmente identificabile per richiami di prodotto più rapidi e mirati lungo tutto il canale. Sul fronte normativo, sono necessarie regole comuni a livello europeo e criteri di procurement che superino la logica del massimo ribasso a favore della sicurezza della fornitura.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-c326a18 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="c326a18" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">L’intelligenza artificiale nella supply chain: un "orchestratore" al servizio dell’esperto </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-fb68018 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="fb68018" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">L’integrazione dell’Intelligenza Artificiale (IA) è stata delineata come un </span><b><span data-contrast="none">potenziamento delle capacità decisionali</span></b><span data-contrast="none">. Il principio guida emerso è il paradigma della </span><b><span data-contrast="none">&#8220;co-intelligence&#8221;</span></b><span data-contrast="none">: l&#8217;IA funge da &#8220;copilota&#8221; o orchestratore capace di connettere e valorizzare i sistemi esistenti (come ERP e WMS) per trasformare i dati in decisioni operative più rapide e coerenti, lasciando però all&#8217;uomo la supervisione e la responsabilità finale.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">Le direttrici applicative analizzate nelle fonti si concentrano su tre ambiti principali:</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="16" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Capacità predittiva e monitoraggio:</span></b><span data-contrast="none"> L’uso di modelli matematici e sensori permette di </span><b><span data-contrast="none">rilevare deviazioni dal piano previsto</span></b><span data-contrast="none"> e identificare preventivamente colli di bottiglia nei flussi logistici o nella produzione. In ambiti critici come la gestione del plasma, i sistemi digitali assicurano il monitoraggio costante della </span><b><span data-contrast="none">catena del freddo</span></b><span data-contrast="none"> (es. magazzini a -20°C) per garantire l’integrità del prodotto lungo tutta la filiera.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="16" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Ottimizzazione dei flussi:</span></b><span data-contrast="none"> L’IA abilita una pianificazione dinamica, permettendo il </span><b><span data-contrast="none">forecast della domanda</span></b><span data-contrast="none"> e l’ottimizzazione delle scorte per ridurre il rischio di </span><i><span data-contrast="none">stock-out</span></i><span data-contrast="none">. Attraverso l&#8217;analisi dei dati in tempo reale, il sistema può proporre azioni correttive come il ri-sequenziamento della produzione o l&#8217;anticipazione del rifornimento dei materiali.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="16" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Automazione avanzata di magazzino:</span></b><span data-contrast="none"> È stata documentata l&#8217;adozione di tecnologie quali i sistemi </span><b><span data-contrast="none">AS/RS</span></b><span data-contrast="none"> (stoccaggio e recupero automatizzato) e i veicoli a guida laser (</span><b><span data-contrast="none">LGV/AGV</span></b><span data-contrast="none">), mirati a implementare flussi logistici &#8220;zero touch&#8221;. Tali innovazioni di processo sono progettate per aumentare l&#8217;accuratezza e l&#8217;efficienza riducendo lo sforzo manuale e minimizzando gli errori.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="none">Il presupposto fondamentale per l’efficacia di questi strumenti resta la </span><b><span data-contrast="none">qualità del dato di input</span></b><span data-contrast="none">: dati incompleti, non strutturati o la presenza di &#8220;silos&#8221; informativi rendono l&#8217;output dell&#8217;IA non significativo. Pertanto, l&#8217;affidabilità delle previsioni dipende direttamente da una solida architettura di </span><b><span data-contrast="none">data integrity</span></b><span data-contrast="none"> e da una raccolta sistematica e tracciabile dei dati fin dall&#8217;origine. </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-bc66219 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="bc66219" data-element_type="widget" id="atmp" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Terapie avanzate: la sfida del "lotto singolo" tra deperibilità e produzione decentralizzata </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-d5c06b7 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="d5c06b7" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">Le <strong class="Yjhzub" data-sfc-root="ep" data-sfc-cb="" data-copy-service-computed-style="font-family: &quot;Google Sans&quot;, Arial, sans-serif; font-size: 16px; font-weight: 700; margin: 0px; text-decoration: none; border-bottom: 0px rgb(10, 10, 10);">ATMP</strong> (<em class="eujQNb" data-sfc-root="ep" data-sfc-cb="" data-copy-service-computed-style="font-family: &quot;Google Sans&quot;, Arial, sans-serif; font-size: 16px; font-weight: 400; margin: 0px; text-decoration: none; border-bottom: 0px rgb(10, 10, 10);">Advanced Therapy Medicinal Products</em> o Medicinali per Terapie Avanzate), rappresentano un&#8217;innovazione di rottura (&#8220;breakthrough&#8221;) che impone un radicale cambio di paradigma nei modelli industriali e distributivi. La fragilità intrinseca di questi prodotti è legata a </span><span style="box-sizing: border-box; margin: 0px; padding: 0px;">un<strong>&#8216;elevata</strong></span><b><span data-contrast="none"> variabilità biologica</span></b><span data-contrast="none">, spesso dovuta all&#8217;impiego di materiali di partenza autologhi (cellule del paziente stesso), che rende complessa la riproducibilità e la robustezza dei processi produttivi tradizionali.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">Un punto centrale emerso nelle sessioni scientifiche riguarda la </span><b><span data-contrast="none">natura altamente deperibile</span></b><span data-contrast="none"> e la breve durata di conservazione (</span><i><span data-contrast="none">shelf-life</span></i><span data-contrast="none">) di queste terapie. L&#8217;allungamento della catena di fornitura è identificato come un fattore critico che può determinare il deterioramento della qualità e compromettere l’efficacia terapeutica. Per rispondere a questa sfida, il settore sta valutando soluzioni regolatorie eccezionali, come deroghe ai requisiti di importazione fisica (</span><b><span data-contrast="none">MIA waiver</span></b><span data-contrast="none">), per garantire un accesso tempestivo ai pazienti con bisogni clinici urgenti.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">Dal punto di vista operativo, la gestione di queste terapie richiede una transizione verso </span><b><span data-contrast="none">ecosistemi digitali integrati</span></b><span data-contrast="none"> e modelli di </span><b><span data-contrast="none">produzione di lotti singoli</span></b><span data-contrast="none">. Sono in sviluppo progetti per decentralizzare la manifattura (ad esempio delle cellule CAR-T) direttamente in ambito ospedaliero, integrando robotica, sistemi fluidi automatizzati e monitoraggio costante dei parametri critici di processo tramite l&#8217;IA. In questa nuova configurazione, la conformità non è più un atto statico ma si basa su una </span><b><span data-contrast="none">tracciabilità end-to-end</span></b><span data-contrast="none"> e su un controllo continuo, dove l&#8217;integrazione dei dati tra clinica e produzione è fondamentale per assicurare la continuità terapeutica e la sicurezza del paziente.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-977e36a elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="977e36a" data-element_type="widget" id="NIIS" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Sicurezza del paziente e comunicazione del rischio: l'evoluzione delle Note Informative Importanti di Sicurezza (NIIS) </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-015cf2d elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="015cf2d" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">La gestione della sicurezza farmacologica attraverso le Note Informative Importanti di Sicurezza (NIIS), note a livello internazionale come DHPC (Direct Healthcare Professional Communication), è stata oggetto di un&#8217;analisi volta a migliorare la tutela del paziente. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:0,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Un punto centrale trattato riguarda la </span><b><span data-contrast="auto">riconoscibilità dei messaggi</span></b><span data-contrast="auto">. Tra le proposte operative emerse per favorire l&#8217;immediata distinzione delle NIIS dalle comunicazioni ordinarie, c’è lo sviluppo di un </span><b><span data-contrast="auto">prototipo di pittogramma dedicato</span></b><span data-contrast="auto">, pensato per facilitare il compito degli operatori sanitari nell&#8217;identificare tempestivamente i messaggi di sicurezza.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;201341983&quot;:0,&quot;335551550&quot;:1,&quot;335551620&quot;:1,&quot;335559685&quot;:0,&quot;335559737&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120,&quot;335559740&quot;:279}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">L&#8217;ottimizzazione del processo si concentra su due nodi critici fondamentali:</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="17" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="auto">Governance delle comunicazioni:</span></b><span data-contrast="auto"> Nei casi in cui una NIIS interessi intere classi terapeutiche con più titolari di AIC, viene indicata la necessità di identificare un&#8217;</span><b><span data-contrast="auto">azienda capofila</span></b><span data-contrast="auto"> (con la mediazione delle associazioni di categoria). Tale coordinamento è ritenuto essenziale per garantire la coerenza dei messaggi e per evitare che la ricezione di informazioni frammentate o disallineate comprometta la chiarezza della comunicazione verso i prescrittori.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="17" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="auto">Valutazione dell&#8217;efficacia:</span></b><span data-contrast="auto"> Le analisi tecniche sottolineano che non è sufficiente monitorare la semplice diffusione della nota. Occorre implementare strumenti per verificare la </span><b><span data-contrast="auto">corretta comprensione dei contenuti</span></b><span data-contrast="auto"> da parte dei destinatari e per valutare l&#8217;impatto reale sulla pratica clinica e sulla gestione del rischio. L&#8217;integrazione di dati della pratica quotidiana (Real-World Data) è vista come il prerequisito per misurare l&#8217;effettiva influenza della comunicazione sul comportamento prescrittivo.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Il percorso evolutivo delineato punta a superare le attuali criticità attraverso un modello di cooperazione tra autorità, aziende e professionisti della salute, supportato da infrastrutture digitali e database centralizzati per la tracciabilità delle informazion</span><span data-contrast="auto">i.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-177ea30 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="177ea30" data-element_type="widget" id="EUACT" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Il 2026 e la convergenza regolatoria: tra EU AI Act, Data Act e nuovi standard GMP</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-cea8dee elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="cea8dee" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">Il panorama normativo europeo si appresta a vivere una svolta decisiva con l&#8217;attuazione coordinata di diversi atti legislativi destinati a governare la trasformazione digitale dell&#8217;industria della salute. Il fulcro di questo cambiamento è rappresentato dall&#8217;</span><a href="https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai" target="_blank" rel="noopener"><b><span data-contrast="none">EU AI Act</span></b></a><span data-contrast="none">, la cui applicazione degli obblighi relativi ai sistemi classificati </span><b><span data-contrast="none">&#8220;ad alto rischio&#8221;</span></b><span data-contrast="none"> è fissata per l&#8217;</span><b><span data-contrast="none">agosto 2026</span></b><span data-contrast="none">. In ambito sanitario, questa classificazione include tipicamente i sistemi di intelligenza artificiale con finalità diagnostiche o impiegati in componenti di sicurezza e processi produttivi critici, imponendo requisiti rigorosi in termini di gestione del rischio, qualità dei dati e supervisione umana.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">A completare la cornice di governance contribuiscono altri pilastri normativi fondamentali:</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="19" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="none">Il </span><b><span data-contrast="none">Data Act</span></b><span data-contrast="none"> europeo e il Regolamento sullo Spazio Europeo dei Dati Sanitari (</span><b><span data-contrast="none">EHDS</span></b><span data-contrast="none">), che definiscono i nuovi equilibri per l&#8217;accesso e la circolazione dei dati, promuovendo la condivisione di informazioni per favorire la ricerca e l&#8217;innovazione.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="19" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="none">L&#8217;</span><b><span data-contrast="none">European Biotech Act</span></b><span data-contrast="none">, inteso come bussola strategica per integrare l&#8217;IA nella produzione di medicinali biologici, promuovendo la transizione verso ecosistemi digitali integrati in cui dati, algoritmi e manifattura siano strettamente interconnessi.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="19" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><span data-contrast="none">Il futuro </span><b><span data-contrast="none">Annex 22 alle GMP</span></b><span data-contrast="none">, il riferimento tecnico specifico per l&#8217;uso dell&#8217;intelligenza artificiale nei processi regolati, che delinea un approccio basato sulla gestione del rischio di qualità (</span><i><span data-contrast="none">Quality Risk Management</span></i><span data-contrast="none">) per garantire la sicurezza del paziente e l&#8217;integrità del dato.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="none">Parallelamente, a livello nazionale, la </span><b><span data-contrast="none">Determina 966/2025</span></b><span data-contrast="none"> ha aggiornato i criteri per il riconoscimento dell&#8217;</span><b><span data-contrast="none">innovatività terapeutica</span></b><span data-contrast="none">. Il nuovo impianto punta a premiare i farmaci che dimostrano un chiaro vantaggio terapeutico aggiunto e rispondono a bisogni clinici, richiedendo una metodologia rigorosa nella valutazione delle prove scientifiche sottomesse.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">L&#8217;orientamento emerso per il futuro prossimo del settore è quello di una necessaria </span><b><span data-contrast="none">governance integrata</span></b><span data-contrast="none">. Le organizzazioni non potranno più gestire come ambiti separati la conformità tecnologica all&#8217;IA, la qualità dei processi GMP e la protezione dei dati personali, ma dovranno far convergere questi flussi in un unico ciclo di governance che accompagni la progettazione, la validazione e l&#8217;uso operativo di ogni soluzione digitale.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5d0b773 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="5d0b773" data-element_type="widget" id="PATIENT" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Patient empowerment e salute digitale: l’IA al servizio della relazione di cura</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-85501b9 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="85501b9" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">L’evoluzione del rapporto tra sistema sanitario e cittadino vede oggi gli strumenti digitali come un’infrastruttura di supporto fondamentale per colmare la fragilità del percorso terapeutico che segue la consegna del medicinale. L’integrazione dell’Intelligenza Artificiale mira a trasformare le informazioni regolate in </span><b><span data-contrast="none">comportamento concreto</span></b><span data-contrast="none">, favorendo la continuità assistenziale e l’</span><b><span data-contrast="none">aderenza terapeutica</span></b><span data-contrast="none"> attraverso soluzioni personalizzate.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="21" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Assistenti conversazionali e chatbot:</span></b><span data-contrast="none"> L’impiego di soluzioni basate su modelli linguistici e IA generativa permette di semplificare termini medici e burocratici complessi, rendendoli accessibili a pazienti e famiglie. Questi strumenti operano come interfacce di orientamento per chiarire passaggi organizzativi, ricordare le assunzioni e preparare riepiloghi per i caregiver. Emerge che i cittadini utilizzano i chatbot principalmente per comprendere meglio i sintomi e interpretare i risultati degli esami di laboratorio. È tuttavia stabilito un </span><b><span data-contrast="none">confine operativo netto</span></b><span data-contrast="none">: per ogni questione di natura medica, il sistema deve indirizzare l&#8217;utente al professionista sanitario, limitandosi al supporto nella comprensione e nell&#8217;organizzazione.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="21" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Electronic Patient Information (ePI):</span></b><span data-contrast="none"> Il foglietto illustrativo digitale rappresenta l&#8217;evoluzione dell&#8217;informazione autorizzata in un formato elettronico interoperabile. Rispetto al supporto cartaceo tradizionale, l’ePI garantisce aggiornamenti in tempo reale sulla sicurezza, maggiore ricercabilità delle informazioni e versioni multilingue, risultando accessibile anche a pazienti ipovedenti o con fragilità cognitive. Oltre ai benefici per il paziente, la transizione al digitale favorisce la sostenibilità ambientale, con un potenziale risparmio di energia ed emissioni di gas serra. In Italia, l’orientamento attuale prevede un </span><b><span data-contrast="none">modello ibrido</span></b><span data-contrast="none">, mantenendo il formato cartaceo accanto a quello elettronico per tutelare la popolazione con minore alfabetizzazione digitale.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="none">Un ruolo cruciale in questa trasformazione è affidato alle </span><b><span data-contrast="none">associazioni dei pazienti</span></b><span data-contrast="none">, identificate come l&#8217;interfaccia di garanzia necessaria tra gli sviluppatori tecnologici e i cittadini. Esse svolgono una funzione di tramite per rendere le informazioni trasparenti e sicure, assicurando che l&#8217;innovazione risponda ai bisogni reali di chiarezza e protezione dei dati. Senza questo coinvolgimento attivo, il rischio è che il progresso tecnologico proceda più velocemente della fiducia e della cultura digitale necessarie per la sua adozione.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-23ecb3c elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="23ecb3c" data-element_type="widget" id="ETICA" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Etica, "Actual Intelligence" e sostenibilità: il primato dell'uomo sull'algoritmo </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7dd5499 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="7dd5499" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">Un tema centrale del dibattito è stato il concetto di </span><b><span data-contrast="none">&#8220;Actual Intelligence&#8221;</span></b><span data-contrast="none">, inteso come l’incontro tra la potenza degli algoritmi e il valore dell’esperienza umana. L’intelligenza artificiale viene delineata non come un sostituto, ma come un potenziamento — una </span><b><span data-contrast="none">&#8220;co-intelligence&#8221;</span></b><span data-contrast="none"> — che richiede all&#8217;uomo di mantenere la guida e la responsabilità finale. Questo approccio si traduce nel principio del </span><b><span data-contrast="none">&#8220;human-in-the-loop&#8221;</span></b><span data-contrast="none">, secondo cui l&#8217;esperto deve supervisionare ogni decisione clinica, produttiva e regolatoria, poiché la delega acritica alla macchina comporta rischi significativi.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">Le fonti evidenziano diverse criticità esplicite legate all&#8217;uso di queste tecnologie:</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="20" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Bias algoritmici:</span></b><span data-contrast="none"> il rischio che dataset non rappresentativi della realtà o con errori sistematici possano alimentare disuguaglianze e decisioni cliniche meno accurate per determinati gruppi.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="20" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Allucinazioni:</span></b><span data-contrast="none"> la tendenza dei modelli generativi a produrre contenuti errati o non validati, rappresentando una barriera tecnica critica in contesti dove l&#8217;accuratezza scientifica è imprescindibile.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="20" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Deskilling:</span></b><span data-contrast="none"> il pericolo di una progressiva dequalificazione dei professionisti sanitari, derivante da una &#8220;eresponsabilizzazione morale e cognitiva&#8221; che porta ad accettare gli esiti algoritmici senza esercitare il necessario senso critico.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="20" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559683&quot;:0,&quot;335559684&quot;:-2,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="4" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="none">Erosione della relazione umana:</span></b><span data-contrast="none"> il timore che l&#8217;automazione possa compromettere l&#8217;alleanza terapeutica, oscurando dimensioni profonde della cura come l&#8217;empatia e il tempo dedicato al paziente, che non possono essere sostituite da procedure numeriche ottimizzate.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335557856&quot;:16777215,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="none">Infine, emerge la sfida della </span><b><span data-contrast="none">sostenibilità ambientale</span></b><span data-contrast="none">. L’impatto fisico dell’IA non è trascurabile: i data center e l&#8217;addestramento dei modelli richiedono quantità massicce di energia e acqua per il raffreddamento, incidendo in modo significativo sulle emissioni di anidride carbonica e sul consumo di risorse intensive.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-0c17cdb elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="0c17cdb" data-element_type="widget" id="2030" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Verso il 2030: la convergenza tra innovazione e regolamentazione</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-0793e73 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="0793e73" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">Il futuro del settore è delineato da una traiettoria di digitalizzazione profonda e da una </span><b><span data-contrast="none">roadmap normativa</span></b><span data-contrast="none"> che vede nel 2026 uno snodo cruciale. Con l’entrata in vigore dell’</span><b><span data-contrast="none">EU AI Act</span></b><span data-contrast="none"> nell’estate del 2026, il settore dovrà integrare i requisiti di gestione del rischio per i sistemi ad alto rischio con i framework GxP esistenti. La transizione verso modelli digitali integrati sarà supportata dall’</span><b><span data-contrast="none">European Biotech Act</span></b><span data-contrast="none"> e dal futuro </span><b><span data-contrast="none">Annex 22</span></b><span data-contrast="none">, trasformando la conformità normativa da atto statico a un processo di tracciabilità e controllo continuo.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">In questa evoluzione, il modello </span><b><span data-contrast="none">&#8220;human-in-the-loop&#8221;</span></b><span data-contrast="none"> resta l’architrave organizzativo: l’essere umano supervisiona costantemente la logica algoritmica e mantiene la responsabilità ultima della decisione finale. Parallelamente, driver come l’</span><b><span data-contrast="none">electronic Patient Information (ePI)</span></b><span data-contrast="none"> trasformeranno il packaging in un punto di attivazione digitale, migliorando la tracciabilità end-to-end e rendendo le informazioni sulla sicurezza accessibili in tempo reale.</span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6311a60 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6311a60" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">In sintesi: governare la complessità attraverso il dato </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-41da760 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="41da760" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="none">Il settore farmaceutico è entrato in una fase di implementazione governata, dove l’IA non è più una sperimentazione isolata ma una tecnologia operativa lungo tutta la filiera: dalla scoperta di nuovi target biologici alla farmacovigilanza proattiva. Gli obiettivi della riforma della legislazione farmaceutica europea (EU Pharma Package) sottolineano inoltre l&#8217;importanza di investire sulla </span><b><span data-contrast="none">sostenibilità ambientale</span></b><span data-contrast="none"> e sulla sicurezza dell’approvvigionamento.</span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335551550&quot;:0,&quot;335551620&quot;:0,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="none">Per i professionisti di ambito regolatorio, qualità e supply chain, il valore reale dell’innovazione non risiede nella sofisticazione degli algoritmi, ma nella capacità di trasformare dati frammentati in conoscenza operativa affidabile. La solidità dell’architettura dei dati e il mantenimento della </span><b><span data-contrast="none">responsabilità scientifica e legale</span></b><span data-contrast="none"> in capo all&#8217;esperto esperto restano i prerequisiti indispensabili per garantire che l’IA diventi un reale potenziamento della cura.</span></p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-796b02cb" data-id="796b02cb" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-490eaaf5 elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="490eaaf5" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-31f4c2b3" data-id="31f4c2b3" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:6084,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/computer-system-validation-data-integrity.jpg&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-3bc23238 elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="3bc23238" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://www.s4bt.it/consulenza/computer-system-validation-data-integrity/">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">CSV &amp; DATA INTEGRITY CONSULTING</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-2015e7a4 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="2015e7a4" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-5e773294" data-id="5e773294" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-261179a4 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="261179a4" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6aa9d3eb elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="6aa9d3eb" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<ul>
<li class="elementor-heading-title elementor-size-default">
<p><a href="https://www.s4bt.it/supply-chain-nel-settore-life-science/" target="_blank" rel="noopener">Supply Chain </a><a href="https://www.s4bt.it/supply-chain-nel-settore-life-science/" target="_blank" rel="noopener">nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</a></p>
</li>
<li>
<div class="elementor-element elementor-element-ec74e43 elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="ec74e43" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
<div class="elementor-widget-container">
<p class="elementor-heading-title elementor-size-default"><a href="https://www.s4bt.it/il-project-management-all-interno-del-ciclo-di-vita-di-un-farmaco/" target="_blank" rel="noopener">Il Project Management all’interno del ciclo di vita di un farmaco</a></p>
</div>
</div>
</li>
</ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4b65ba24 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="4b65ba24" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-255b2c2b elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="255b2c2b" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2ea1b5ad elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="2ea1b5ad" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-23c53067 elementor-widget elementor-widget-html" data-id="23c53067" data-element_type="widget" data-widget_type="html.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<style>@import url(https://fonts.bunny.net/css?family=lato:400);</style>
<style>
 #_form_18_ { font-size:14px; line-height:1.6; font-family:arial, helvetica, sans-serif; margin:0; }
 #_form_18_ * { outline:0; }
 ._form_hide { display:none; visibility:hidden; }
 ._form_show { display:block; visibility:visible; }
 #_form_18_._form-top { top:0; }
 #_form_18_._form-bottom { bottom:0; }
 #_form_18_._form-left { left:0; }
 #_form_18_._form-right { right:0; }
 #_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ input[type="tel"],#_form_18_ input[type="date"],#_form_18_ textarea { padding:6px; height:auto; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; color:#000 !important; font-size:14px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ textarea { resize:none; }
 #_form_18_ ._submit { -webkit-appearance:none; cursor:pointer; font-family:arial, sans-serif; font-size:14px; text-align:center; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 #_form_18_ ._submit:disabled { cursor:not-allowed; opacity:0.4; }
 #_form_18_ ._submit.processing { position:relative; }
 #_form_18_ ._submit.processing::before { content:''; width:1em; height:1em; position:absolute; z-index:1; top:50%; left:50%; border:double 3px transparent; border-radius:50%; background-image:linear-gradient(#24d902, #24d902), conic-gradient(#24d902, #fff); background-origin:border-box; background-clip:content-box, border-box; animation:1200ms ease 0s infinite normal none running _spin; }
 #_form_18_ ._submit.processing::after { content:''; position:absolute; top:0; bottom:0; left:0; right:0; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 @keyframes _spin { 0% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(90deg); }
 100% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(450deg); }
 }
 #_form_18_ ._close-icon { cursor:pointer; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/esfkyjh1u_forms-close-dark.png'); background-repeat:no-repeat; background-size:14.2px 14.2px; position:absolute; display:block; top:11px; right:9px; overflow:hidden; width:16.2px; height:16.2px; }
 #_form_18_ ._close-icon:before { position:relative; }
 #_form_18_ ._form-body { margin-bottom:30px; }
 #_form_18_ ._form-image-left { width:150px; float:left; }
 #_form_18_ ._form-content-right { margin-left:164px; }
 #_form_18_ ._form-branding { color:#fff; font-size:10px; clear:both; text-align:left; margin-top:30px; font-weight:100; }
 #_form_18_ ._form-branding ._logo { display:block; width:130px; height:14px; margin-top:6px; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/hh9ujqgv5_aclogo_li.png'); background-size:130px auto; background-repeat:no-repeat; }
 #_form_18_ .form-sr-only { position:absolute; width:1px; height:1px; padding:0; margin:-1px; overflow:hidden; clip:rect(0, 0, 0, 0); border:0; }
 #_form_18_ ._form-label,#_form_18_ ._form_element ._form-label { font-weight:bold; margin-bottom:5px; display:block; }
 #_form_18_._dark ._form-branding { color:#333; }
 #_form_18_._dark ._form-branding ._logo { background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/jftq2c8s_aclogo_dk.png'); }
 #_form_18_ ._form_element { position:relative; margin-bottom:10px; font-size:0; max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element * { font-size:14px; }
 #_form_18_ ._form_element._clear { clear:both; width:100%; float:none; }
 #_form_18_ ._form_element._clear:after { clear:left; }
 #_form_18_ ._form_element input[type="text"],#_form_18_ ._form_element input[type="date"],#_form_18_ ._form_element select,#_form_18_ ._form_element textarea:not(.g-recaptcha-response) { display:block; width:100%; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-family:inherit; }
 #_form_18_ ._field-wrapper { position:relative; }
 #_form_18_ ._inline-style { float:left; }
 #_form_18_ ._inline-style input[type="text"] { width:150px; }
 #_form_18_ ._inline-style:not(._clear) + ._inline-style:not(._clear) { margin-left:20px; }
 #_form_18_ ._form_element img._form-image { max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element ._form-fieldset { border:0; padding:0.01em 0 0 0; margin:0; min-width:0; }
 #_form_18_ ._clear-element { clear:left; }
 #_form_18_ ._full_width { width:100%; }
 #_form_18_ ._form_full_field { display:block; width:100%; margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ input[type="text"]._has_error,#_form_18_ textarea._has_error { border:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ input[type="checkbox"]._has_error { outline:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ ._error { display:block; position:absolute; font-size:14px; z-index:10000001; }
 #_form_18_ ._error._above { padding-bottom:4px; bottom:39px; right:0; }
 #_form_18_ ._error._below { padding-top:8px; top:100%; right:0; }
 #_form_18_ ._error._above ._error-arrow { bottom:-4px; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-top:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error._below ._error-arrow { top:0; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error-inner { padding:12px 12px 12px 36px; background-color:#fdd; background-image:url("data:image/svg+xml,%3Csvg width='16' height='16' viewBox='0 0 16 16' fill='none' xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3E%3Cpath fill-rule='evenodd' clip-rule='evenodd' d='M16 8C16 12.4183 12.4183 16 8 16C3.58172 16 0 12.4183 0 8C0 3.58172 3.58172 0 8 0C12.4183 0 16 3.58172 16 8ZM9 3V9H7V3H9ZM9 13V11H7V13H9Z' fill='%23CA0000'/%3E%3C/svg%3E"); background-repeat:no-repeat; background-position:12px center; font-size:14px; font-family:arial, sans-serif; font-weight:600; line-height:16px; color:#000; text-align:center; text-decoration:none; -webkit-border-radius:4px; -moz-border-radius:4px; border-radius:4px; box-shadow:0px 1px 4px rgba(31, 33, 41, 0.298295); }
 #_form_18_ ._error-inner._form_error { margin-bottom:5px; text-align:left; }
 #_form_18_ ._button-wrapper ._error-inner._form_error { position:static; }
 #_form_18_ ._error-inner._no_arrow { margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ ._error-arrow { position:absolute; width:0; height:0; }
 #_form_18_ ._error-html { margin-bottom:10px; }
 .pika-single { z-index:10000001 !important; }
 #_form_18_ input[type="text"].datetime_date { width:69%; display:inline; }
 #_form_18_ select.datetime_time { width:29%; display:inline; height:32px; }
 #_form_18_ input[type="date"].datetime_date { width:69%; display:inline-flex; }
 #_form_18_ input[type="time"].datetime_time { width:29%; display:inline-flex; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { ::-webkit-scrollbar { display:none; }
 #_form_18_ { margin:0; width:100%; min-width:100%; max-width:100%; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ * { -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-size:1em; }
 #_form_18_ ._form-content { margin:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-inner { display:block; min-width:100%; }
 #_form_18_ ._form-title,#_form_18_ ._inline-style { margin-top:0; margin-right:0; margin-left:0; }
 #_form_18_ ._form-title { font-size:1.2em; }
 #_form_18_ ._form_element { margin:0 0 20px; padding:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-element,#_form_18_ ._inline-style,#_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ label,#_form_18_ p,#_form_18_ textarea:not(.g-recaptcha-response) { float:none; display:block; width:100%; }
 #_form_18_ ._row._checkbox-radio label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row,#_form_18_ p,#_form_18_ label { margin-bottom:0.7em; width:100%; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"],#_form_18_ ._row input[type="radio"] { margin:0 !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"] + span label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row span label { margin:0 !important; width:initial !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._form-image { max-width:100%; height:auto !important; }
 #_form_18_ input[type="text"] { padding-left:10px; padding-right:10px; font-size:16px; line-height:1.3em; -webkit-appearance:none; }
 #_form_18_ input[type="radio"],#_form_18_ input[type="checkbox"] { display:inline-block; width:1.3em; height:1.3em; font-size:1em; margin:0 0.3em 0 0; vertical-align:baseline; }
 #_form_18_ button[type="submit"] { padding:20px; font-size:1.5em; }
 #_form_18_ ._inline-style { margin:20px 0 0 !important; }
 }
 #_form_18_ { position:relative; text-align:left; margin:25px auto 0; padding-top:20px; padding-right:20px; padding-bottom:20px; padding-left:20px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; *zoom:1; background:rgba(240, 243, 248, 1) !important; border-top:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-right:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-bottom:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-left:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; max-width:500px; -moz-border-radius:0px !important; -webkit-border-radius:0px !important; border-radius:0px !important; color:#000; }
 #_form_18_._inline-form,#_form_18_._inline-form ._form-content { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._row span,#_form_18_._inline-form ._row label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; line-height:1.6em; }
 #_form_18__inlineform input[type="text"],#_form_18__inlineform input[type="date"],#_form_18__inlineform input[type="tel"],#_form_18__inlineform select,#_form_18__inlineform textarea:not(.g-recaptcha-response) { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; font-color:#000; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._html-code * { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:700; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._submit { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-title { font-size:22px; line-height:normal; font-weight:600; margin-bottom:0; }
 #_form_18_._inline-form ._form-branding { font-family:"IBM Plex Sans", Helvetica, sans-serif; font-size:13px; font-weight:100; font-style:normal; text-decoration:none; }
 #_form_18_:before,#_form_18_:after { content:" "; display:table; }
 #_form_18_:after { clear:both; }
 #_form_18_._inline-style { width:auto; display:inline-block; }
 #_form_18_._inline-style input[type="text"],#_form_18_._inline-style input[type="date"] { padding:10px 12px; }
 #_form_18_._inline-style button._inline-style { position:relative; top:27px; }
 #_form_18_._inline-style p { margin:0; }
 #_form_18_._inline-style ._button-wrapper { position:relative; margin:27px 12.5px 0 20px; }
 #_form_18_ ._form-thank-you { position:relative; left:0; right:0; text-align:center; font-size:18px; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { #_form_18_._inline-form._inline-style ._inline-style._button-wrapper { margin-top:20px !important; margin-left:0 !important; }
 }
 #_form_18_ .iti.iti--allow-dropdown.iti--separate-dial-code { width:100%; }
 #_form_18_ .iti input { width:100%; height:32px; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag { background-color:#fff; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag:hover { background-color:rgba(0, 0, 0, 0.05); }
 #_form_18_ .iti__country-list { border-radius:4px; margin-top:4px; min-width:460px; }
 #_form_18_ .iti__country-list--dropup { margin-bottom:4px; }
 #_form_18_ .phone-error-hidden { display:none; }
 #_form_18_ .phone-error { color:#e40e49; }
 #_form_18_ .phone-input-error { border:1px solid #e40e49 !important; }

 #_form_18_ ._submit { width:250px; height:45px; font-weight:bold; font-size:16px; }
 #_form_18_ ._x27141261 select { height:30px; }
</style>
<form method="POST" action="https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php" id="_form_18_" class="_form _form_18 _inline-form  _dark" novalidate data-styles-version="5">
  <input type="hidden" name="u" value="18" />
  <input type="hidden" name="f" value="18" />
  <input type="hidden" name="s" />
  <input type="hidden" name="c" value="0" />
  <input type="hidden" name="m" value="0" />
  <input type="hidden" name="act" value="sub" />
  <input type="hidden" name="v" value="2" />
  <input type="hidden" name="or" value="495ca7eb927c2a548e64f56060bf9936" />
  <div class="_form-content">
    <div class="_form_element _x05148103 _full_width " >
      <label for="firstname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="firstname" name="firstname" placeholder="Nome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x18376488 _full_width " >
      <label for="lastname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="lastname" name="lastname" placeholder="Cognome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x62476374 _full_width " >
      <label for="email" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="email" name="email" placeholder="Indirizzo email" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x08496753 _full_width " >
      <fieldset class="_form-fieldset">
        <div class="_row">
          <legend for="field[16][]" class="_form-label">
            Privacy Policy
          </legend>
        </div>
        <input data-autofill="false" type="hidden" id="field[16][]" name="field[16][]" value="~|">
        <div class="_row _checkbox-radio">
          <input id="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi." type="checkbox" name="field[16][]" value="Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi."   >
          <span>
            <label for="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.">
              Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.
            </label>
          </span>
        </div>
      </fieldset>
    </div>
    <div class="_form_element _x07624565 _full_width _clear" >
      <div class="_html-code">
        <a href="https://www.iubenda.com/privacy-policy/565733#">Informativa</a>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x13050939 _full_width " >
      <label for="ls" class="_form-label">
        Verifica la richiesta.*
      </label>
      <div class="g-recaptcha" data-sitekey="6LcwIw8TAAAAACP1ysM08EhCgzd6q5JAOUR1a0Go">
      </div>
    </div>
    <div class="_button-wrapper _full_width">
      <button id="_form_18_submit" class="_submit" type="submit">
        ISCRIVITI
      </button>
    </div>
    <div class="_clear-element">
    </div>
  </div>
  <div class="_form-thank-you" style="display:none;">
  </div>
</form><script type="text/javascript">
window.cfields = {"16":"privacy_policy"};
window._show_thank_you = function(id, message, trackcmp_url, email) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'), thank_you = form.querySelector('._form-thank-you');
    form.querySelector('._form-content').style.display = 'none';
    thank_you.innerHTML = message;
    thank_you.style.display = 'block';
    const vgoAlias = typeof visitorGlobalObjectAlias === 'undefined' ? 'vgo' : visitorGlobalObjectAlias;
    var visitorObject = window[vgoAlias];
    if (email && typeof visitorObject !== 'undefined') {
        visitorObject('setEmail', email);
        visitorObject('update');
    } else if (typeof(trackcmp_url) != 'undefined' && trackcmp_url) {
        // Site tracking URL to use after inline form submission.
        _load_script(trackcmp_url);
    }
    if (typeof window._form_callback !== 'undefined') window._form_callback(id);
};
window._show_error = function(id, message, html) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'),
        err = document.createElement('div'),
        button = form.querySelector('button'),
        old_error = form.querySelector('._form_error');
    if (old_error) old_error.parentNode.removeChild(old_error);
    err.innerHTML = message;
    err.className = '_error-inner _form_error _no_arrow';
    var wrapper = document.createElement('div');
    wrapper.className = '_form-inner';
    wrapper.appendChild(err);
    button.parentNode.insertBefore(wrapper, button);
    var submitButton = form.querySelector('[id^="_form"][id$="_submit"]');
    submitButton.disabled = false;
    submitButton.classList.remove('processing');
    if (html) {
        var div = document.createElement('div');
        div.className = '_error-html';
        div.innerHTML = html;
        err.appendChild(div);
    }
};
window._load_script = function(url, callback, isSubmit) {
    var head = document.querySelector('head'), script = document.createElement('script'), r = false;
    var submitButton = document.querySelector('#_form_18_submit');
    script.type = 'text/javascript';
    script.charset = 'utf-8';
    script.src = url;
    if (callback) {
        script.onload = script.onreadystatechange = function() {
            if (!r && (!this.readyState || this.readyState == 'complete')) {
                r = true;
                callback();
            }
        };
    }
    script.onerror = function() {
        if (isSubmit) {
            if (script.src.length > 10000) {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Accorcia le risposte e riprova.");
            } else {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Riprova.");
            }
            submitButton.disabled = false;
            submitButton.classList.remove('processing');
        }
    }

    head.appendChild(script);
};
(function() {
    if (window.location.search.search("excludeform") !== -1) return false;
    var getCookie = function(name) {
        var match = document.cookie.match(new RegExp('(^|; )' + name + '=([^;]+)'));
        return match ? match[2] : null;
    }
    var setCookie = function(name, value) {
        var now = new Date();
        var time = now.getTime();
        var expireTime = time + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365;
        now.setTime(expireTime);
        document.cookie = name + '=' + value + '; expires=' + now + ';path=/; Secure; SameSite=Lax;';
    }
            var addEvent = function(element, event, func) {
        if (element.addEventListener) {
            element.addEventListener(event, func);
        } else {
            var oldFunc = element['on' + event];
            element['on' + event] = function() {
                oldFunc.apply(this, arguments);
                func.apply(this, arguments);
            };
        }
    }
    var _removed = false;
        var form_to_submit = document.getElementById('_form_18_');
    var allInputs = form_to_submit.querySelectorAll('input, select, textarea'), tooltips = [], submitted = false;

    var getUrlParam = function(name) {
        if (name.toLowerCase() !== 'email') {
            var params = new URLSearchParams(window.location.search);
            return params.get(name) || false;
        }
        // email is a special case because a plus is valid in the email address
        var qString = window.location.search;
        if (!qString) {
            return false;
        }
        var parameters = qString.substr(1).split('&');
        for (var i = 0; i < parameters.length; i++) {
            var parameter = parameters[i].split('=');
            if (parameter[0].toLowerCase() === 'email') {
                return parameter[1] === undefined ? true : decodeURIComponent(parameter[1]);
            }
        }
        return false;
    };

    var acctDateFormat = "%d/%m/%Y";
    var getNormalizedDate = function(date, acctFormat) {
        var decodedDate = decodeURIComponent(date);
        if (acctFormat && acctFormat.match(/(%d|%e).*%m/gi) !== null) {
            return decodedDate.replace(/(\d{2}).*(\d{2}).*(\d{4})/g, '$3-$2-$1');
        } else if (Date.parse(decodedDate)) {
            var dateObj = new Date(decodedDate);
            var year = dateObj.getFullYear();
            var month = dateObj.getMonth() + 1;
            var day = dateObj.getDate();
            return `${year}-${month < 10 ? `0${month}` : month}-${day < 10 ? `0${day}` : day}`;
        }
        return false;
    };

    var getNormalizedTime = function(time) {
        var hour, minutes;
        var decodedTime = decodeURIComponent(time);
        var timeParts = Array.from(decodedTime.matchAll(/(\d{1,2}):(\d{1,2})\W*([AaPp][Mm])?/gm))[0];
        if (timeParts[3]) { // 12 hour format
            var isPM = timeParts[3].toLowerCase() === 'pm';
            if (isPM) {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '12' : `${parseInt(timeParts[1]) + 12}`;
            } else {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '0' : timeParts[1];
            }
        } else { // 24 hour format
            hour = timeParts[1];
        }
        var normalizedHour = parseInt(hour) < 10 ? `0${parseInt(hour)}` : hour;
        var minutes = timeParts[2];
        return `${normalizedHour}:${minutes}`;
    };

    for (var i = 0; i < allInputs.length; i++) {
        var regexStr = "field\\[(\\d+)\\]";
        var results = new RegExp(regexStr).exec(allInputs[i].name);
        if (results != undefined) {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name.match(/\[time\]$/)
                ? `${window.cfields[results[1]]}_time`
                : window.cfields[results[1]];
        } else {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name;
        }
        var fieldVal = getUrlParam(allInputs[i].dataset.name);

        if (fieldVal) {
            if (allInputs[i].dataset.autofill === "false") {
                continue;
            }
            if (allInputs[i].type == "radio" || allInputs[i].type == "checkbox") {
                if (allInputs[i].value == fieldVal) {
                    allInputs[i].checked = true;
                }
            } else if (allInputs[i].type == "date") {
                allInputs[i].value = getNormalizedDate(fieldVal, acctDateFormat);
            } else if (allInputs[i].type == "time") {
                allInputs[i].value = getNormalizedTime(fieldVal);
            } else {
                allInputs[i].value = fieldVal;
            }
        }
    }

    var remove_tooltips = function() {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
        }
        tooltips = [];
    };
    var remove_tooltip = function(elem) {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (tooltips[i].elem === elem) {
                tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
                tooltips.splice(i, 1);
                return;
            }
        }
    };
    var create_tooltip = function(elem, text) {
        var tooltip = document.createElement('div'),
            arrow = document.createElement('div'),
            inner = document.createElement('div'), new_tooltip = {};
        if (elem.type != 'radio' && elem.type != 'checkbox') {
            tooltip.className = '_error';
            arrow.className = '_error-arrow';
            inner.className = '_error-inner';
            inner.innerHTML = text;
            tooltip.appendChild(arrow);
            tooltip.appendChild(inner);
            elem.parentNode.appendChild(tooltip);
        } else {
            tooltip.className = '_error-inner _no_arrow';
            tooltip.innerHTML = text;
            elem.parentNode.insertBefore(tooltip, elem);
            new_tooltip.no_arrow = true;
        }
        new_tooltip.tip = tooltip;
        new_tooltip.elem = elem;
        tooltips.push(new_tooltip);
        return new_tooltip;
    };
    var resize_tooltip = function(tooltip) {
        var rect = tooltip.elem.getBoundingClientRect();
        var doc = document.documentElement,
            scrollPosition = rect.top - ((window.pageYOffset || doc.scrollTop)  - (doc.clientTop || 0));
        if (scrollPosition < 40) {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _below';
        } else {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _above';
        }
    };
    var resize_tooltips = function() {
        if (_removed) return;
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (!tooltips[i].no_arrow) resize_tooltip(tooltips[i]);
        }
    };
    var validate_field = function(elem, remove) {
        var tooltip = null, value = elem.value, no_error = true;
        remove ? remove_tooltip(elem) : false;
        if (elem.type != 'checkbox') elem.className = elem.className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
        if (elem.getAttribute('required') !== null) {
            if (elem.type == 'radio' || (elem.type == 'checkbox' && /any/.test(elem.className))) {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name];
                if (!(elems instanceof NodeList || elems instanceof HTMLCollection) || elems.length <= 1) {
                    no_error = elem.checked;
                }
                else {
                    no_error = false;
                    for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                        if (elems[i].checked) no_error = true;
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (elem.type =='checkbox') {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name], found = false, err = [];
                no_error = true;
                for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                    if (elems[i].getAttribute('required') === null) continue;
                    if (!found && elems[i] !== elem) return true;
                    found = true;
                    elems[i].className = elems[i].className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
                    if (!elems[i].checked) {
                        no_error = false;
                        elems[i].className = elems[i].className + ' _has_error';
                        err.push("È necessario verificare %s".replace("%s", elems[i].value));
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, err.join('<br/>'));
                }
            } else if (elem.tagName == 'SELECT') {
                var selected = true;
                if (elem.multiple) {
                    selected = false;
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected) {
                            selected = true;
                            break;
                        }
                    }
                } else {
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected
                            && (!elem.options[i].value
                            || (elem.options[i].value.match(/\n/g)))
                        ) {
                            selected = false;
                        }
                    }
                }
                if (!selected) {
                    elem.className = elem.className + ' _has_error';
                    no_error = false;
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (value === undefined || value === null || value === '') {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Questo campo è obbligatorio.");
            }
        }
        if (no_error && (elem.id == 'field[]' || elem.id == 'ca[11][v]')) {
            if (elem.className.includes('phone-input-error')) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
            }
        }
        if (no_error && elem.name == 'email') {
            if (!value.match(/^[\+_a-z0-9-'&=]+(\.[\+_a-z0-9-']+)*@[a-z0-9-]+(\.[a-z0-9-]+)*(\.[a-z]{2,})$/i)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci un indirizzo email valido.");
            }
        }
        if (no_error && /date_field/.test(elem.className)) {
            if (!value.match(/^\d\d\d\d-\d\d-\d\d$/)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci una data valida.");
            }
        }
        tooltip ? resize_tooltip(tooltip) : false;
        return no_error;
    };
    var needs_validate = function(el) {
        if(el.getAttribute('required') !== null){
            return true
        }
        if(el.name === 'email' && el.value !== ""){
            return true
        }

        if((el.id == 'field[]' || el.id == 'ca[11][v]') && el.className.includes('phone-input-error')){
            return true
        }

        return false
    };
    var validate_form = function(e) {
        var err = form_to_submit.querySelector('._form_error'), no_error = true;
        if (!submitted) {
            submitted = true;
            for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
                var input = allInputs[i];
                if (needs_validate(input)) {
                    if (input.type == 'tel') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                    if (input.type == 'text' || input.type == 'number' || input.type == 'time') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'radio' || input.type == 'checkbox') {
                        (function(el) {
                            var radios = form_to_submit.elements[el.name];
                            for (var i = 0; i < radios.length; i++) {
                                addEvent(radios[i], 'click', function() {
                                    validate_field(el, true);
                                });
                            }
                        })(input);
                    } else if (input.tagName == 'SELECT') {
                        addEvent(input, 'change', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'textarea'){
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                }
            }
        }
        remove_tooltips();
        for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
            var elem = allInputs[i];
            if (needs_validate(elem)) {
                if (elem.tagName.toLowerCase() !== "select") {
                    elem.value = elem.value.trim();
                }
                validate_field(elem) ? true : no_error = false;
            }
        }
        if (!no_error && e) {
            e.preventDefault();
        }
        resize_tooltips();
        return no_error;
    };
    addEvent(window, 'resize', resize_tooltips);
    addEvent(window, 'scroll', resize_tooltips);

    var hidePhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.remove("phone-error");
        errorMessage.classList.add("phone-error-hidden");
        input.classList.remove("phone-input-error");
    };

    var initializePhoneInput = function(input, defaultCountry) {
        return window.intlTelInput(input, {
            utilsScript: "https://unpkg.com/intl-tel-input@17.0.18/build/js/utils.js",
            autoHideDialCode: false,
            separateDialCode: true,
            initialCountry: defaultCountry,
            preferredCountries: []
        });
    }

    var setPhoneInputEventListeners = function(inputId, input, iti) {
        input.addEventListener('blur', function() {
            var errorMessage = document.getElementById("error-msg-" + inputId);
            if (input.value.trim()) {
                if (iti.isValidNumber()) {
                    iti.setNumber(iti.getNumber());
                    if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                        hidePhoneInputError(inputId);
                    }
                } else {
                    showPhoneInputError(inputId)
                }
            } else {
                if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                    hidePhoneInputError(inputId);
                }
            }
        });

        input.addEventListener("countrychange", function() {
            iti.setNumber('');
        });

        input.addEventListener("keydown", function(e) {
            var charCode = (e.which) ? e.which : e.keyCode;
            if (charCode > 31 && (charCode < 48 || charCode > 57) && charCode !== 8) {
                e.preventDefault();
            }
        });
    };

    var showPhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.add("phone-error");
        errorMessage.classList.remove("phone-error-hidden");
        input.classList.add("phone-input-error");
    };


    window['recaptcha_callback'] = function() {
  // Get all recaptchas in the DOM (there may be more than one form on the page).
  var recaptchas = document.getElementsByClassName("g-recaptcha");
  for (var i in recaptchas) {
    // Set the recaptcha element ID, so the recaptcha can be applied to each element.
    var recaptcha_id = "recaptcha_" + i;
    recaptchas[i].id = recaptcha_id;
    var el = document.getElementById(recaptcha_id);
    if (el != null) {
      var sitekey = el.getAttribute("data-sitekey");
      var stoken = el.getAttribute("data-stoken");
      grecaptcha.render(recaptcha_id, {"sitekey":sitekey,"stoken":stoken});
    }
  }
};    _load_script(
        "https://www.google.com/recaptcha/api.js?onload=recaptcha_callback&render=explicit"
    );
    var _form_serialize = function(form){if(!form||form.nodeName!=="FORM"){return }var i,j,q=[];for(i=0;i<form.elements.length;i++){if(form.elements[i].name===""){continue}switch(form.elements[i].nodeName){case"INPUT":switch(form.elements[i].type){case"tel":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].previousSibling.querySelector('div.iti__selected-dial-code').innerText)+encodeURIComponent(" ")+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"text":case"number":case"date":case"time":case"hidden":case"password":case"button":case"reset":case"submit":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"checkbox":case"radio":if(form.elements[i].checked){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value))}break;case"file":break}break;case"TEXTAREA":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"SELECT":switch(form.elements[i].type){case"select-one":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"select-multiple":for(j=0;j<form.elements[i].options.length;j++){if(form.elements[i].options[j].selected){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].options[j].value))}}break}break;case"BUTTON":switch(form.elements[i].type){case"reset":case"submit":case"button":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break}break}}return q.join("&")};

    const formSupportsPost = false;
    var form_submit = function(e) {
        e.preventDefault();
        if (validate_form()) {
            // use this trick to get the submit button & disable it using plain javascript
            var submitButton = e.target.querySelector('#_form_18_submit');
            submitButton.disabled = true;
            submitButton.classList.add('processing');
                        var serialized = _form_serialize(
                document.getElementById('_form_18_')
            ).replace(/%0A/g, '\\n');
            var err = form_to_submit.querySelector('._form_error');
            err ? err.parentNode.removeChild(err) : false;
            async function submitForm() {
              var formData = new FormData();
              const searchParams = new URLSearchParams(serialized);
              searchParams.forEach((value, key) => {
                formData.append(key, value);
              });

              const response = await fetch('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?jsonp=true', {
                headers: {
                  "Accept": "application/json"
                },
                body: formData,
                method: "POST"
              });
              return response.json();
            }

            if (formSupportsPost) {
              submitForm().then((data) => {
                eval(data.js);
              });
            } else {
              _load_script('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?' + serialized + '&jsonp=true', null, true);
            }
        }
        return false;
    };
    addEvent(form_to_submit, 'submit', form_submit);
})();

</script>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6125b550 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="6125b550" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-647a20f7 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="647a20f7" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-43c4601d elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="43c4601d" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-5b6d52ae elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="5b6d52ae" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-3c188c21" data-id="3c188c21" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-40aedb6e elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="40aedb6e" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-77e23e78" data-id="77e23e78" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-20123f14 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="20123f14" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3eb41638 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3eb41638" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-577f7c4a elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="577f7c4a" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-6532076d elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="6532076d" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-4a6e503a" data-id="4a6e503a" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap">
							</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/dalla-molecola-al-paziente-lia-lungo-tutta-la-filiera-del-farmaco/">Dalla molecola al paziente: l&#8217;IA lungo tutta la filiera del farmaco </a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Contaminazione da nitrosammine nei farmaci: come prevenirla tra validation, qualifiche e compliance GMP</title>
		<link>https://www.s4bt.it/contaminazione-da-nitrosammine-nei-farmaci-come-prevenirla-tra-validation-qualifiche-e-compliance-gmp/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Luca Marignetti]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 05 Jun 2026 10:58:37 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=20124</guid>

					<description><![CDATA[<p>Negli ultimi anni il tema delle nitrosammine è diventato una delle principali priorità per l’industria farmaceutica globale...</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/contaminazione-da-nitrosammine-nei-farmaci-come-prevenirla-tra-validation-qualifiche-e-compliance-gmp/">Contaminazione da nitrosammine nei farmaci: come prevenirla tra validation, qualifiche e compliance GMP</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="20124" class="elementor elementor-20124" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-172f07b3 elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="172f07b3" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-a8deefe" data-id="a8deefe" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-5ddede29 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="5ddede29" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2ff01a0b elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="2ff01a0b" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-17a90fc5 elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="17a90fc5" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Contaminazione da nitrosammine nei farmaci: come prevenirla tra validation, qualifiche e compliance GMP</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-63e9987f elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="63e9987f" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Contaminazione da nitrosammine nei farmaci: come prevenirla tra validation, qualifiche e compliance GMP</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4ef1d9c4 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="4ef1d9c4" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/luca/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Luca Marignetti					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2026/06/05/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>05/06/2026</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-ce6940 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="ce6940" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-72ea750b" data-id="72ea750b" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-1fc3fad8 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="1fc3fad8" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<h2>Introduzione</h2><p> </p><p>Negli ultimi anni il tema delle <strong>nitrosammine</strong> è diventato una delle principali priorità per l’industria farmaceutica globale. Dopo i primi richiami di medicinali contenenti queste impurità, le autorità regolatorie internazionali hanno intensificato controlli, linee guida e attività ispettive, chiedendo alle aziende Life Science un approccio sempre più strutturato alla <strong>gestione del rischio</strong> [1][2].</p><p>Oggi le nitrosammine rappresentano molto più di una semplice criticità analitica: sono un tema che coinvolge <strong>qualità, compliance GMP, processi produttivi, materiali, utilities, supply chain e strategie di contamination control</strong>. Per le aziende farmaceutiche significa ripensare il modo in cui vengono progettati, validati e monitorati i processi produttivi lungo l’intero ciclo di vita del farmaco.</p><p>La crescente attenzione delle autorità regolatorie deriva soprattutto dal fatto che le nitrosammine possono formarsi in modo inatteso, anche in processi considerati consolidati o storicamente sicuri. Inoltre, la loro presenza può dipendere da molteplici fattori concomitanti: materie prime, condizioni operative, contaminazioni crociate, materiali di confezionamento o interazioni chimiche che si sviluppano nel tempo.</p><p>Per questo motivo, il settore Pharma sta progressivamente evolvendo verso un approccio più integrato alla prevenzione, in cui attività come <strong>process validation, cleaning validation, qualifica degli impianti e controllo documentale GMP</strong> diventano strumenti fondamentali per garantire sicurezza del paziente e conformità normativa.</p><p><strong> </strong></p><h2>Cosa sono le nitrosammine e perché preoccupano il settore Pharma</h2><p> </p><p>Le nitrosammine sono composti chimici che possono formarsi quando ammine secondarie o terziarie reagiscono con agenti nitrosanti in determinate condizioni di processo. Alcune di queste sostanze sono considerate <strong>potenzialmente cancerogene</strong> e, proprio per questo motivo, sono soggette a limiti estremamente stringenti definiti dalle autorità regolatorie [1][2].</p><p>Il problema è diventato particolarmente rilevante a partire dal 2018, quando alcune nitrosammine sono state rilevate in medicinali ampiamente utilizzati. Da allora EMA, FDA, EDQM e WHO hanno pubblicato numerose linee guida e aggiornamenti tecnici per aiutare i produttori a identificare, valutare e mitigare il rischio [1][2][3][4].</p><p>Nel tempo, il tema si è ulteriormente ampliato. Inizialmente l’attenzione era focalizzata soprattutto sugli API sintetici, mentre oggi le autorità richiedono valutazioni molto più estese che coinvolgono anche <strong>eccipienti, solventi recuperati, materiali di confezionamento, sistemi acqua, cleaning agents e supply chain dei fornitori</strong>.</p><p>Uno degli aspetti più complessi è infatti la possibilità che le nitrosammine si sviluppino non solo durante la produzione, ma anche successivamente, a causa di fenomeni di degradazione o interazioni tra componenti del prodotto.</p><h2> </h2><h2>Dove possono formarsi le nitrosammine</h2><p> </p><p>Le nitrosammine possono derivare da diverse fonti e non riguardano esclusivamente la sintesi dell’API. Le recenti linee guida internazionali sottolineano infatti la necessità di adottare una <strong>visione globale del rischio</strong> [1][4].</p><h3><strong>Sintesi dell’API</strong></h3><p>La produzione del principio attivo rappresenta una delle aree più sensibili. Solventi, reagenti, catalizzatori o condizioni operative specifiche possono favorire la formazione di nitrosammine, soprattutto in presenza di ammine e agenti nitrosanti [2][4].</p><p>Anche il riutilizzo di solventi o materie prime insufficientemente controllate può aumentare il rischio di contaminazione. Le aziende devono quindi analizzare attentamente l’intero processo di sintesi, valutando non solo reagenti, solventi e condizioni operative, ma anche eventuali impurità residue, interazioni chimiche indesiderate e possibili fonti di contaminazione crociata.</p><p>Un cambio apparentemente marginale, come la modifica di un solvente, di un detergente o di un materiale utilizzato nel processo produttivo, può introdurre condizioni favorevoli alla formazione di nitrosammine se non adeguatamente valutato attraverso attività di <strong>risk assessment e change control</strong>.</p><p>In questo contesto assumono un ruolo importante sia la conformità alla <strong>farmacopea europea</strong> sia la gestione del <strong>certificato di conformità rilasciato da EDQM </strong>per gli API. Le aziende devono infatti dimostrare che il proprio processo produttivo sia sotto controllo e che eventuali rischi siano adeguatamente valutati e mitigati [3].</p><p>Le richieste di EDQM e delle autorità regolatorie stanno diventando sempre più dettagliate anche dal punto di vista documentale. I produttori devono essere in grado di dimostrare con dati scientifici e risk assessment strutturati come il rischio nitrosammine venga monitorato e controllato lungo tutto il ciclo produttivo.</p><h3><strong>Eccipienti, packaging e supply chain</strong></h3><p>Le più recenti pubblicazioni tecniche evidenziano come anche gli eccipienti possano contribuire alla formazione di nitrosammine, specialmente in presenza di contaminanti o impurità residue [4].</p><p>Questo aspetto è particolarmente delicato perché molti eccipienti provengono da supply chain complesse e globalizzate. Di conseguenza, attività come <strong>supplier qualification</strong>, audit ai fornitori, controlli in ingresso e valutazioni di qualità assumono un peso sempre maggiore nelle strategie di prevenzione.</p><p>Anche alcuni materiali di confezionamento possono rappresentare una possibile fonte di rischio. In determinate condizioni, packaging primario, inchiostri, adesivi o componenti elastomerici possono interagire con il prodotto favorendo fenomeni di contaminazione [2][4].</p><p>Per questo motivo le attività di <strong>packaging validation</strong> stanno assumendo un’importanza crescente nei programmi di contamination control delle aziende farmaceutiche. Oggi non è più sufficiente verificare esclusivamente la funzionalità del confezionamento: occorre valutare anche la <strong>compatibilità tra materiali e prodotto</strong>, soprattutto nel lungo periodo.</p><p><img fetchpriority="high" decoding="async" class="aligncenter wp-image-20135 size-full" src="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/Immagine-1-articolo-nitrosammine.png" alt="Packaging farmaceutico e valutazione dei materiali nelle strategie di prevenzione delle nitrosammine" width="1536" height="1024" srcset="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/Immagine-1-articolo-nitrosammine.png 1536w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/Immagine-1-articolo-nitrosammine-300x200.png 300w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/Immagine-1-articolo-nitrosammine-1024x683.png 1024w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/Immagine-1-articolo-nitrosammine-768x512.png 768w" sizes="(max-width: 1536px) 100vw, 1536px" /></p><p>In parallelo, gli studi di stabilità stanno diventando sempre più strategici perché permettono di monitorare eventuali fenomeni di degradazione o formazione progressiva di impurità nel tempo.</p><h3><strong>Utilities e ambienti GMP</strong></h3><p>Anche <strong>utilities, acqua di processo, clean steam e gas</strong> di processo possono rappresentare potenziali fonti di contaminazione se non adeguatamente qualificati e monitorati [4].</p><p>La gestione degli ambienti GMP richiede quindi un approccio integrato che coinvolga qualità, ingegneria, produzione e validation. Oltre alla qualifica iniziale degli impianti, diventa fondamentale mantenere nel tempo il controllo dei sistemi critici attraverso monitoraggi periodici, manutenzione preventiva, gestione delle deviazioni e attività di requalification.</p><p>Particolare attenzione viene dedicata ai sistemi HVAC, alle clean room e ai flussi produttivi, soprattutto nei contesti multi-prodotto dove il rischio di cross contamination può aumentare sensibilmente.</p><h2> </h2><h2>Risk assessment e contamination control: un approccio ormai indispensabile</h2><p> </p><p>Le autorità regolatorie internazionali chiedono oggi alle aziende un approccio basato sul <strong>Quality Risk Management</strong> [1][2].</p><p>Non è più sufficiente eseguire controlli finali sul prodotto finito: occorre dimostrare che il <strong>rischio di formazione delle nitrosammine</strong> sia stato valutato in modo sistematico lungo tutto il processo produttivo.</p><p>Le linee guida EMA e FDA richiedono alle aziende di identificare le potenziali fonti di nitrosammine e di valutarne il rischio sia sull’API sia sul prodotto finito. A questo si aggiunge la necessità di utilizzare <strong>metodi analitici adeguati</strong>, implementare <strong>strategie di controllo efficaci</strong> e mantenere un sistema continuo di monitoraggio e rivalutazione del rischio [1][2].</p><p>Questo approccio comporta un importante cambio culturale per molte organizzazioni. La gestione del rischio deve coinvolgere in modo trasversale<strong> Quality Assurance, Produzione, QC, Ingegneria, Regulatory Affairs e Validation</strong>. Non può quindi essere considerata un’attività isolata o esclusivamente documentale.</p><p>I <strong>metodi analitici</strong> diventano uno strumento fondamentale per rilevare impurità anche a concentrazioni estremamente basse. Le aziende devono adottare metodiche sensibili, validate e coerenti con gli standard di <strong>farmacopea</strong> e con le indicazioni delle autorità regolatorie [1][2].</p><p>Le attività analitiche non si fermano soltanto al prodotto finito, ma riguardano anche materie prime, intermedi di processo, acque, utilities, superfici di equipment e residui di cleaning. L’integrazione tra <strong>dati analitici, risk assessment e monitoraggio di processo</strong> rappresenta oggi uno degli elementi chiave per costruire strategie efficaci di <strong>contamination control</strong>.</p><p>In questo contesto, anche i <strong>materiali di packaging</strong> stanno assumendo un ruolo sempre più rilevante nelle valutazioni di rischio legate alle nitrosammine. Nella pratica operativa, i reparti di <strong>Quality Assurance</strong> richiedono sempre più spesso ai fornitori di materiali di confezionamento specifici statement o dichiarazioni formali che attestino l’assenza di nitrosammine o di sostanze potenzialmente correlate all’interno dei materiali forniti. Tali richieste non riguardano esclusivamente le raw materials utilizzate per il packaging, ma anche componenti introdotti nelle fasi successive di lavorazione, come <strong>inchiostri, vernici, adesivi e coating</strong>.</p><p>Questo approccio riflette un’estensione progressiva del <strong>contamination control lungo l’intera supply chain</strong> e dimostra come il tema nitrosammine venga oggi affrontato in modo sempre più integrato, coinvolgendo non soltanto API e processo produttivo, ma anche materiali indiretti e componenti accessori potenzialmente critici dal punto di vista della contaminazione. [1][2]<p><strong> </strong></p><h2>Il ruolo di process validation e cleaning validation</h2><p> </p><p>Tra le attività GMP più importanti nella prevenzione delle nitrosammine troviamo senza dubbio <strong>process validation</strong> e <strong>cleaning validation.</strong></p><p>La process validation consente di verificare che il processo produttivo sia <strong>robusto, ripetibile e controllato</strong>. Attraverso l’analisi dei parametri critici e dei dati di processo è possibile identificare condizioni che potrebbero favorire la formazione di impurità indesiderate.</p><p>Oggi le aziende sono chiamate ad adottare un approccio sempre più <strong>data-driven</strong>, utilizzando trend analysis, statistical analysis e monitoraggi continui dei parametri critici di processo.</p><p>La process validation abbraccia non solo la fase iniziale di convalida, ma tutto il lifecycle produttivo attraverso attività di <strong>Continued Process Verification</strong>, periodic review e gestione dei change control.</p><p>Parallelamente, la <strong>cleaning validation</strong> riveste un ruolo centrale nella prevenzione della <strong>cross contamination</strong> tra prodotti, campagne produttive o differenti API. Le aziende hanno l’onere di dimostrare che le procedure di pulizia siano realmente efficaci, che i residui siano mantenuti entro limiti accettabili e che i metodi di campionamento e analisi risultino adeguati allo scenario produttivo.</p><p>Nell’ambito della cleaning validation, la valutazione del rischio non riguarda esclusivamente i residui di prodotto. Anche i <strong>detergenti e gli agenti di pulizia</strong> utilizzati durante le operazioni di cleaning devono essere oggetto di adeguata analisi. In alcuni casi, infatti, specifiche formulazioni potrebbero contenere sostanze o impurità potenzialmente riconducibili a <strong>precursori di nitrosammine</strong>. [2][4]<p>Per questa ragione, la <strong>selezione dei detergenti</strong>, la <strong>qualifica dei fornitori</strong> e la disponibilità di informazioni tecniche aggiornate rappresentano elementi sempre più rilevanti all’interno delle strategie di contamination control e delle attività di cleaning validation. [2][4]<p>Questo aspetto diventa ancora più critico negli <strong>impianti shared facilities</strong> o nelle produzioni multi-prodotto, dove eventuali residui di lavorazioni precedenti possono rappresentare un rischio concreto per qualità e compliance.</p><p>In questo contesto, anche la <strong>gestione documentale GMP</strong> assume un’importanza strategica. <strong>SOP aggiornate, protocolli coerenti, tracciabilità delle attività e gestione strutturata dei change control</strong> sono elementi indispensabili per dimostrare il mantenimento dello stato di controllo.</p><h2> </h2><h2>Qualifiche GMP e controllo delle utilities</h2><p> </p><p>Un altro elemento centrale riguarda le attività di <strong>commissioning &amp; qualification</strong> di equipment, utilities e ambienti a contaminazione controllata.</p><p>Le recenti raccomandazioni internazionali sottolineano infatti quanto sia importante garantire che sistemi critici come <strong>Water Systems, Clean Steam, Process Gases, HVAC, clean room e magazzini a temperatura controllata</strong> siano adeguatamente qualificati, monitorati e mantenuti nel tempo [4].</p><p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-20137 size-full" src="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/immagine-2-nitrosammine.png" alt="Commissioning e qualification di equipment e utilities GMP per il controllo del rischio di contaminazione" width="1536" height="1024" srcset="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/immagine-2-nitrosammine.png 1536w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/immagine-2-nitrosammine-300x200.png 300w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/immagine-2-nitrosammine-1024x683.png 1024w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/06/immagine-2-nitrosammine-768x512.png 768w" sizes="(max-width: 1536px) 100vw, 1536px" /></p><p>L’obiettivo è ridurre al minimo qualsiasi variabilità di processo che possa aumentare il <strong>rischio di contaminazione</strong> o compromettere la qualità del prodotto.</p><p>Anche gli equipment e i componenti che entrano in contatto diretto con il prodotto meritano particolare attenzione nelle valutazioni di rischio legate alle nitrosammine. Durante le attività di commissioning e qualification, oltre alla verifica delle prestazioni e della conformità GMP, è sempre più importante valutare <strong>i materiali costruttivi, i trattamenti superficiali applicati dai produttori e le sostanze eventualmente impiegate durante le fasi di fabbricazione degli equipment</strong>. [5]<p>Per questo motivo, sempre più frequentemente le aziende farmaceutiche estendono le attività di <strong>supplier qualification</strong> anche agli equipment e ai componenti a contatto con il prodotto, richiedendo informazioni sui materiali costruttivi, sui trattamenti superficiali e sulle sostanze eventualmente impiegate durante le fasi di fabbricazione. Questa attività rafforza il <strong>controllo della supply</strong> <strong>chain</strong> e contribuisce a identificare potenziali fonti di rischio già nelle fasi di progettazione e acquisizione degli impianti. [5]<p>Le attività di qualifica devono quindi essere accompagnate da <strong>monitoraggi periodici, manutenzione controllata, revisione delle SOP, gestione dei dati e analisi dei trend</strong>. Sempre più aziende stanno inoltre integrando strumenti digitali e sistemi di <strong>Data Integrity Compliance</strong> per migliorare tracciabilità, monitoraggio e gestione documentale delle attività GMP.</p><h2> </h2><h2>Come S4BT supporta le aziende farmaceutiche</h2><p> </p><p>In un contesto normativo sempre più rigoroso, le aziende Life Science hanno bisogno di partner in grado di integrare <strong>competenze GMP, risk management, validation e compliance</strong>.</p><p>S4BT supporta le aziende farmaceutiche nella gestione delle criticità legate alle nitrosammine attraverso attività di <strong>risk assessment, process validation, cleaning validation, packaging validation e commissioning &amp; qualification</strong>.</p><p>L’azienda opera con un approccio multidisciplinare, affiancando i clienti nell’analisi dei processi produttivi, nella definizione delle strategie di controllo e nella gestione delle attività di validazione e qualifica lungo tutto il <strong>Validation Life Cycle</strong>.</p><p>Le competenze S4BT includono <strong>inoltre supporto alle indagini qualità, gap analysis GMP, gestione change control, aggiornamento SOP, analisi dei dati di processo e supervisione delle attività shop floor</strong>.</p><p>Grazie all’esperienza maturata nel settore Pharma &amp; Life Science, S4BT aiuta le aziende a rafforzare <strong>conformità, affidabilità e sicurezza dei processi produttivi</strong>, contribuendo alla tutela della qualità del farmaco e della sicurezza del paziente.</p><p>In uno scenario caratterizzato da aspettative regolatorie sempre più elevate, investire in <strong>strategie efficaci di validation, contamination control e compliance GMP</strong>, oltre ad essere un obbligo normativo, rappresenta una scelta strategica per garantire <strong>continuità produttiva, affidabilità industriale e protezione del paziente</strong>.</p><p><a style="font-size: 20px;" href="https://www.s4bt.it/consulenza/validation-qualification/">Scopri i servizi di Validation &amp; Qualification</a></p><h2> </h2><h2>Bibliografia</h2><p> </p><p><strong>[1] EMA – Nitrosamine impurities guidance for marketing authorization holders<br /></strong>https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/post-authorisation/pharmacovigilance-post-authorisation/referral-procedures-human-medicines/nitrosamine-impurities/nitrosamine-impurities-guidance-marketing-authorisation-holders</p><p><strong>[2] FDA – Control of Nitrosamine Impurities in Human Drugs<br /></strong>https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/control-nitrosamine-impurities-human-drugs</p><p><strong>[3] EDQM – Certification and CEP guidance</strong><br />https://www.edqm.eu/en/certification</p><p><strong>[4] WHO – Prevention and control of nitrosamines in pharmaceutical products<br /></strong>https://cdn.who.int/media/docs/default-source/medicines/norms-and-standards/guidelines/production/annex-2_who-good-practice-considerations-for-the-prevention-and-control-of-nitrosamines-in-pharmaceutical-products.pdf</p><p><strong>[5] ICH Q9(R1) – Quality Risk Management – European Medicines Agency (EMA)</strong></p><p>https://www.ema.europa.eu/en/ich-q9-quality-risk-management-scientific-guideline?utm_source=chatgpt.com</p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-31991190" data-id="31991190" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-4cbb2744 elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="4cbb2744" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-47f297c7" data-id="47f297c7" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:20133,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2026\/06\/Copertina-nitrosammine-1.png&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-61e9d1e7 elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="61e9d1e7" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://www.s4bt.it/consulenza/validation-qualification/">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">VALIDATION &amp; QUALIFICATION</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-2273c59e elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="2273c59e" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-69dc255d" data-id="69dc255d" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-14a2c464 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="14a2c464" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-60a5c3de elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="60a5c3de" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><a href="https://www.s4bt.it/cleaning-validation-strategie-per-un-ambiente-di-produzione-sicuro-e-conforme/"><em>Cleaning Validation: strategie per un ambiente di produzione sicuro e conforme</em></a></p><p><em><a href="https://www.s4bt.it/ppwr-packaging-farmaceutico/">PPWR e packaging farmaceutico: cosa cambia davvero tra deroghe, obblighi e nuove strategie di compliance</a></em></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2c4e3ce3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="2c4e3ce3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4fff5d22 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="4fff5d22" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5d8f1392 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="5d8f1392" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4ddb525 elementor-widget elementor-widget-html" data-id="4ddb525" data-element_type="widget" data-widget_type="html.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<style>@import url(https://fonts.bunny.net/css?family=lato:400);</style>
<style>
 #_form_18_ { font-size:14px; line-height:1.6; font-family:arial, helvetica, sans-serif; margin:0; }
 #_form_18_ * { outline:0; }
 ._form_hide { display:none; visibility:hidden; }
 ._form_show { display:block; visibility:visible; }
 #_form_18_._form-top { top:0; }
 #_form_18_._form-bottom { bottom:0; }
 #_form_18_._form-left { left:0; }
 #_form_18_._form-right { right:0; }
 #_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ input[type="tel"],#_form_18_ input[type="date"],#_form_18_ textarea { padding:6px; height:auto; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; color:#000 !important; font-size:14px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ textarea { resize:none; }
 #_form_18_ ._submit { -webkit-appearance:none; cursor:pointer; font-family:arial, sans-serif; font-size:14px; text-align:center; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 #_form_18_ ._submit:disabled { cursor:not-allowed; opacity:0.4; }
 #_form_18_ ._submit.processing { position:relative; }
 #_form_18_ ._submit.processing::before { content:''; width:1em; height:1em; position:absolute; z-index:1; top:50%; left:50%; border:double 3px transparent; border-radius:50%; background-image:linear-gradient(#24d902, #24d902), conic-gradient(#24d902, #fff); background-origin:border-box; background-clip:content-box, border-box; animation:1200ms ease 0s infinite normal none running _spin; }
 #_form_18_ ._submit.processing::after { content:''; position:absolute; top:0; bottom:0; left:0; right:0; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 @keyframes _spin { 0% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(90deg); }
 100% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(450deg); }
 }
 #_form_18_ ._close-icon { cursor:pointer; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/esfkyjh1u_forms-close-dark.png'); background-repeat:no-repeat; background-size:14.2px 14.2px; position:absolute; display:block; top:11px; right:9px; overflow:hidden; width:16.2px; height:16.2px; }
 #_form_18_ ._close-icon:before { position:relative; }
 #_form_18_ ._form-body { margin-bottom:30px; }
 #_form_18_ ._form-image-left { width:150px; float:left; }
 #_form_18_ ._form-content-right { margin-left:164px; }
 #_form_18_ ._form-branding { color:#fff; font-size:10px; clear:both; text-align:left; margin-top:30px; font-weight:100; }
 #_form_18_ ._form-branding ._logo { display:block; width:130px; height:14px; margin-top:6px; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/hh9ujqgv5_aclogo_li.png'); background-size:130px auto; background-repeat:no-repeat; }
 #_form_18_ .form-sr-only { position:absolute; width:1px; height:1px; padding:0; margin:-1px; overflow:hidden; clip:rect(0, 0, 0, 0); border:0; }
 #_form_18_ ._form-label,#_form_18_ ._form_element ._form-label { font-weight:bold; margin-bottom:5px; display:block; }
 #_form_18_._dark ._form-branding { color:#333; }
 #_form_18_._dark ._form-branding ._logo { background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/jftq2c8s_aclogo_dk.png'); }
 #_form_18_ ._form_element { position:relative; margin-bottom:10px; font-size:0; max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element * { font-size:14px; }
 #_form_18_ ._form_element._clear { clear:both; width:100%; float:none; }
 #_form_18_ ._form_element._clear:after { clear:left; }
 #_form_18_ ._form_element input[type="text"],#_form_18_ ._form_element input[type="date"],#_form_18_ ._form_element select,#_form_18_ ._form_element textarea:not(.g-recaptcha-response) { display:block; width:100%; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-family:inherit; }
 #_form_18_ ._field-wrapper { position:relative; }
 #_form_18_ ._inline-style { float:left; }
 #_form_18_ ._inline-style input[type="text"] { width:150px; }
 #_form_18_ ._inline-style:not(._clear) + ._inline-style:not(._clear) { margin-left:20px; }
 #_form_18_ ._form_element img._form-image { max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element ._form-fieldset { border:0; padding:0.01em 0 0 0; margin:0; min-width:0; }
 #_form_18_ ._clear-element { clear:left; }
 #_form_18_ ._full_width { width:100%; }
 #_form_18_ ._form_full_field { display:block; width:100%; margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ input[type="text"]._has_error,#_form_18_ textarea._has_error { border:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ input[type="checkbox"]._has_error { outline:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ ._error { display:block; position:absolute; font-size:14px; z-index:10000001; }
 #_form_18_ ._error._above { padding-bottom:4px; bottom:39px; right:0; }
 #_form_18_ ._error._below { padding-top:8px; top:100%; right:0; }
 #_form_18_ ._error._above ._error-arrow { bottom:-4px; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-top:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error._below ._error-arrow { top:0; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error-inner { padding:12px 12px 12px 36px; background-color:#fdd; background-image:url("data:image/svg+xml,%3Csvg width='16' height='16' viewBox='0 0 16 16' fill='none' xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3E%3Cpath fill-rule='evenodd' clip-rule='evenodd' d='M16 8C16 12.4183 12.4183 16 8 16C3.58172 16 0 12.4183 0 8C0 3.58172 3.58172 0 8 0C12.4183 0 16 3.58172 16 8ZM9 3V9H7V3H9ZM9 13V11H7V13H9Z' fill='%23CA0000'/%3E%3C/svg%3E"); background-repeat:no-repeat; background-position:12px center; font-size:14px; font-family:arial, sans-serif; font-weight:600; line-height:16px; color:#000; text-align:center; text-decoration:none; -webkit-border-radius:4px; -moz-border-radius:4px; border-radius:4px; box-shadow:0px 1px 4px rgba(31, 33, 41, 0.298295); }
 #_form_18_ ._error-inner._form_error { margin-bottom:5px; text-align:left; }
 #_form_18_ ._button-wrapper ._error-inner._form_error { position:static; }
 #_form_18_ ._error-inner._no_arrow { margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ ._error-arrow { position:absolute; width:0; height:0; }
 #_form_18_ ._error-html { margin-bottom:10px; }
 .pika-single { z-index:10000001 !important; }
 #_form_18_ input[type="text"].datetime_date { width:69%; display:inline; }
 #_form_18_ select.datetime_time { width:29%; display:inline; height:32px; }
 #_form_18_ input[type="date"].datetime_date { width:69%; display:inline-flex; }
 #_form_18_ input[type="time"].datetime_time { width:29%; display:inline-flex; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { ::-webkit-scrollbar { display:none; }
 #_form_18_ { margin:0; width:100%; min-width:100%; max-width:100%; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ * { -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-size:1em; }
 #_form_18_ ._form-content { margin:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-inner { display:block; min-width:100%; }
 #_form_18_ ._form-title,#_form_18_ ._inline-style { margin-top:0; margin-right:0; margin-left:0; }
 #_form_18_ ._form-title { font-size:1.2em; }
 #_form_18_ ._form_element { margin:0 0 20px; padding:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-element,#_form_18_ ._inline-style,#_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ label,#_form_18_ p,#_form_18_ textarea:not(.g-recaptcha-response) { float:none; display:block; width:100%; }
 #_form_18_ ._row._checkbox-radio label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row,#_form_18_ p,#_form_18_ label { margin-bottom:0.7em; width:100%; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"],#_form_18_ ._row input[type="radio"] { margin:0 !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"] + span label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row span label { margin:0 !important; width:initial !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._form-image { max-width:100%; height:auto !important; }
 #_form_18_ input[type="text"] { padding-left:10px; padding-right:10px; font-size:16px; line-height:1.3em; -webkit-appearance:none; }
 #_form_18_ input[type="radio"],#_form_18_ input[type="checkbox"] { display:inline-block; width:1.3em; height:1.3em; font-size:1em; margin:0 0.3em 0 0; vertical-align:baseline; }
 #_form_18_ button[type="submit"] { padding:20px; font-size:1.5em; }
 #_form_18_ ._inline-style { margin:20px 0 0 !important; }
 }
 #_form_18_ { position:relative; text-align:left; margin:25px auto 0; padding-top:20px; padding-right:20px; padding-bottom:20px; padding-left:20px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; *zoom:1; background:rgba(240, 243, 248, 1) !important; border-top:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-right:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-bottom:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-left:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; max-width:500px; -moz-border-radius:0px !important; -webkit-border-radius:0px !important; border-radius:0px !important; color:#000; }
 #_form_18_._inline-form,#_form_18_._inline-form ._form-content { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._row span,#_form_18_._inline-form ._row label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; line-height:1.6em; }
 #_form_18__inlineform input[type="text"],#_form_18__inlineform input[type="date"],#_form_18__inlineform input[type="tel"],#_form_18__inlineform select,#_form_18__inlineform textarea:not(.g-recaptcha-response) { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; font-color:#000; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._html-code * { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:700; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._submit { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-title { font-size:22px; line-height:normal; font-weight:600; margin-bottom:0; }
 #_form_18_._inline-form ._form-branding { font-family:"IBM Plex Sans", Helvetica, sans-serif; font-size:13px; font-weight:100; font-style:normal; text-decoration:none; }
 #_form_18_:before,#_form_18_:after { content:" "; display:table; }
 #_form_18_:after { clear:both; }
 #_form_18_._inline-style { width:auto; display:inline-block; }
 #_form_18_._inline-style input[type="text"],#_form_18_._inline-style input[type="date"] { padding:10px 12px; }
 #_form_18_._inline-style button._inline-style { position:relative; top:27px; }
 #_form_18_._inline-style p { margin:0; }
 #_form_18_._inline-style ._button-wrapper { position:relative; margin:27px 12.5px 0 20px; }
 #_form_18_ ._form-thank-you { position:relative; left:0; right:0; text-align:center; font-size:18px; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { #_form_18_._inline-form._inline-style ._inline-style._button-wrapper { margin-top:20px !important; margin-left:0 !important; }
 }
 #_form_18_ .iti.iti--allow-dropdown.iti--separate-dial-code { width:100%; }
 #_form_18_ .iti input { width:100%; height:32px; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag { background-color:#fff; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag:hover { background-color:rgba(0, 0, 0, 0.05); }
 #_form_18_ .iti__country-list { border-radius:4px; margin-top:4px; min-width:460px; }
 #_form_18_ .iti__country-list--dropup { margin-bottom:4px; }
 #_form_18_ .phone-error-hidden { display:none; }
 #_form_18_ .phone-error { color:#e40e49; }
 #_form_18_ .phone-input-error { border:1px solid #e40e49 !important; }

 #_form_18_ ._submit { width:250px; height:45px; font-weight:bold; font-size:16px; }
 #_form_18_ ._x27141261 select { height:30px; }
</style>
<form method="POST" action="https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php" id="_form_18_" class="_form _form_18 _inline-form  _dark" novalidate data-styles-version="5">
  <input type="hidden" name="u" value="18" />
  <input type="hidden" name="f" value="18" />
  <input type="hidden" name="s" />
  <input type="hidden" name="c" value="0" />
  <input type="hidden" name="m" value="0" />
  <input type="hidden" name="act" value="sub" />
  <input type="hidden" name="v" value="2" />
  <input type="hidden" name="or" value="495ca7eb927c2a548e64f56060bf9936" />
  <div class="_form-content">
    <div class="_form_element _x05148103 _full_width " >
      <label for="firstname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="firstname" name="firstname" placeholder="Nome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x18376488 _full_width " >
      <label for="lastname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="lastname" name="lastname" placeholder="Cognome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x62476374 _full_width " >
      <label for="email" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="email" name="email" placeholder="Indirizzo email" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x08496753 _full_width " >
      <fieldset class="_form-fieldset">
        <div class="_row">
          <legend for="field[16][]" class="_form-label">
            Privacy Policy
          </legend>
        </div>
        <input data-autofill="false" type="hidden" id="field[16][]" name="field[16][]" value="~|">
        <div class="_row _checkbox-radio">
          <input id="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi." type="checkbox" name="field[16][]" value="Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi."   >
          <span>
            <label for="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.">
              Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.
            </label>
          </span>
        </div>
      </fieldset>
    </div>
    <div class="_form_element _x07624565 _full_width _clear" >
      <div class="_html-code">
        <a href="https://www.iubenda.com/privacy-policy/565733#">Informativa</a>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x13050939 _full_width " >
      <label for="ls" class="_form-label">
        Verifica la richiesta.*
      </label>
      <div class="g-recaptcha" data-sitekey="6LcwIw8TAAAAACP1ysM08EhCgzd6q5JAOUR1a0Go">
      </div>
    </div>
    <div class="_button-wrapper _full_width">
      <button id="_form_18_submit" class="_submit" type="submit">
        ISCRIVITI
      </button>
    </div>
    <div class="_clear-element">
    </div>
  </div>
  <div class="_form-thank-you" style="display:none;">
  </div>
</form><script type="text/javascript">
window.cfields = {"16":"privacy_policy"};
window._show_thank_you = function(id, message, trackcmp_url, email) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'), thank_you = form.querySelector('._form-thank-you');
    form.querySelector('._form-content').style.display = 'none';
    thank_you.innerHTML = message;
    thank_you.style.display = 'block';
    const vgoAlias = typeof visitorGlobalObjectAlias === 'undefined' ? 'vgo' : visitorGlobalObjectAlias;
    var visitorObject = window[vgoAlias];
    if (email && typeof visitorObject !== 'undefined') {
        visitorObject('setEmail', email);
        visitorObject('update');
    } else if (typeof(trackcmp_url) != 'undefined' && trackcmp_url) {
        // Site tracking URL to use after inline form submission.
        _load_script(trackcmp_url);
    }
    if (typeof window._form_callback !== 'undefined') window._form_callback(id);
};
window._show_error = function(id, message, html) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'),
        err = document.createElement('div'),
        button = form.querySelector('button'),
        old_error = form.querySelector('._form_error');
    if (old_error) old_error.parentNode.removeChild(old_error);
    err.innerHTML = message;
    err.className = '_error-inner _form_error _no_arrow';
    var wrapper = document.createElement('div');
    wrapper.className = '_form-inner';
    wrapper.appendChild(err);
    button.parentNode.insertBefore(wrapper, button);
    var submitButton = form.querySelector('[id^="_form"][id$="_submit"]');
    submitButton.disabled = false;
    submitButton.classList.remove('processing');
    if (html) {
        var div = document.createElement('div');
        div.className = '_error-html';
        div.innerHTML = html;
        err.appendChild(div);
    }
};
window._load_script = function(url, callback, isSubmit) {
    var head = document.querySelector('head'), script = document.createElement('script'), r = false;
    var submitButton = document.querySelector('#_form_18_submit');
    script.type = 'text/javascript';
    script.charset = 'utf-8';
    script.src = url;
    if (callback) {
        script.onload = script.onreadystatechange = function() {
            if (!r && (!this.readyState || this.readyState == 'complete')) {
                r = true;
                callback();
            }
        };
    }
    script.onerror = function() {
        if (isSubmit) {
            if (script.src.length > 10000) {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Accorcia le risposte e riprova.");
            } else {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Riprova.");
            }
            submitButton.disabled = false;
            submitButton.classList.remove('processing');
        }
    }

    head.appendChild(script);
};
(function() {
    if (window.location.search.search("excludeform") !== -1) return false;
    var getCookie = function(name) {
        var match = document.cookie.match(new RegExp('(^|; )' + name + '=([^;]+)'));
        return match ? match[2] : null;
    }
    var setCookie = function(name, value) {
        var now = new Date();
        var time = now.getTime();
        var expireTime = time + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365;
        now.setTime(expireTime);
        document.cookie = name + '=' + value + '; expires=' + now + ';path=/; Secure; SameSite=Lax;';
    }
            var addEvent = function(element, event, func) {
        if (element.addEventListener) {
            element.addEventListener(event, func);
        } else {
            var oldFunc = element['on' + event];
            element['on' + event] = function() {
                oldFunc.apply(this, arguments);
                func.apply(this, arguments);
            };
        }
    }
    var _removed = false;
        var form_to_submit = document.getElementById('_form_18_');
    var allInputs = form_to_submit.querySelectorAll('input, select, textarea'), tooltips = [], submitted = false;

    var getUrlParam = function(name) {
        if (name.toLowerCase() !== 'email') {
            var params = new URLSearchParams(window.location.search);
            return params.get(name) || false;
        }
        // email is a special case because a plus is valid in the email address
        var qString = window.location.search;
        if (!qString) {
            return false;
        }
        var parameters = qString.substr(1).split('&');
        for (var i = 0; i < parameters.length; i++) {
            var parameter = parameters[i].split('=');
            if (parameter[0].toLowerCase() === 'email') {
                return parameter[1] === undefined ? true : decodeURIComponent(parameter[1]);
            }
        }
        return false;
    };

    var acctDateFormat = "%d/%m/%Y";
    var getNormalizedDate = function(date, acctFormat) {
        var decodedDate = decodeURIComponent(date);
        if (acctFormat && acctFormat.match(/(%d|%e).*%m/gi) !== null) {
            return decodedDate.replace(/(\d{2}).*(\d{2}).*(\d{4})/g, '$3-$2-$1');
        } else if (Date.parse(decodedDate)) {
            var dateObj = new Date(decodedDate);
            var year = dateObj.getFullYear();
            var month = dateObj.getMonth() + 1;
            var day = dateObj.getDate();
            return `${year}-${month < 10 ? `0${month}` : month}-${day < 10 ? `0${day}` : day}`;
        }
        return false;
    };

    var getNormalizedTime = function(time) {
        var hour, minutes;
        var decodedTime = decodeURIComponent(time);
        var timeParts = Array.from(decodedTime.matchAll(/(\d{1,2}):(\d{1,2})\W*([AaPp][Mm])?/gm))[0];
        if (timeParts[3]) { // 12 hour format
            var isPM = timeParts[3].toLowerCase() === 'pm';
            if (isPM) {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '12' : `${parseInt(timeParts[1]) + 12}`;
            } else {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '0' : timeParts[1];
            }
        } else { // 24 hour format
            hour = timeParts[1];
        }
        var normalizedHour = parseInt(hour) < 10 ? `0${parseInt(hour)}` : hour;
        var minutes = timeParts[2];
        return `${normalizedHour}:${minutes}`;
    };

    for (var i = 0; i < allInputs.length; i++) {
        var regexStr = "field\\[(\\d+)\\]";
        var results = new RegExp(regexStr).exec(allInputs[i].name);
        if (results != undefined) {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name.match(/\[time\]$/)
                ? `${window.cfields[results[1]]}_time`
                : window.cfields[results[1]];
        } else {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name;
        }
        var fieldVal = getUrlParam(allInputs[i].dataset.name);

        if (fieldVal) {
            if (allInputs[i].dataset.autofill === "false") {
                continue;
            }
            if (allInputs[i].type == "radio" || allInputs[i].type == "checkbox") {
                if (allInputs[i].value == fieldVal) {
                    allInputs[i].checked = true;
                }
            } else if (allInputs[i].type == "date") {
                allInputs[i].value = getNormalizedDate(fieldVal, acctDateFormat);
            } else if (allInputs[i].type == "time") {
                allInputs[i].value = getNormalizedTime(fieldVal);
            } else {
                allInputs[i].value = fieldVal;
            }
        }
    }

    var remove_tooltips = function() {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
        }
        tooltips = [];
    };
    var remove_tooltip = function(elem) {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (tooltips[i].elem === elem) {
                tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
                tooltips.splice(i, 1);
                return;
            }
        }
    };
    var create_tooltip = function(elem, text) {
        var tooltip = document.createElement('div'),
            arrow = document.createElement('div'),
            inner = document.createElement('div'), new_tooltip = {};
        if (elem.type != 'radio' && elem.type != 'checkbox') {
            tooltip.className = '_error';
            arrow.className = '_error-arrow';
            inner.className = '_error-inner';
            inner.innerHTML = text;
            tooltip.appendChild(arrow);
            tooltip.appendChild(inner);
            elem.parentNode.appendChild(tooltip);
        } else {
            tooltip.className = '_error-inner _no_arrow';
            tooltip.innerHTML = text;
            elem.parentNode.insertBefore(tooltip, elem);
            new_tooltip.no_arrow = true;
        }
        new_tooltip.tip = tooltip;
        new_tooltip.elem = elem;
        tooltips.push(new_tooltip);
        return new_tooltip;
    };
    var resize_tooltip = function(tooltip) {
        var rect = tooltip.elem.getBoundingClientRect();
        var doc = document.documentElement,
            scrollPosition = rect.top - ((window.pageYOffset || doc.scrollTop)  - (doc.clientTop || 0));
        if (scrollPosition < 40) {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _below';
        } else {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _above';
        }
    };
    var resize_tooltips = function() {
        if (_removed) return;
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (!tooltips[i].no_arrow) resize_tooltip(tooltips[i]);
        }
    };
    var validate_field = function(elem, remove) {
        var tooltip = null, value = elem.value, no_error = true;
        remove ? remove_tooltip(elem) : false;
        if (elem.type != 'checkbox') elem.className = elem.className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
        if (elem.getAttribute('required') !== null) {
            if (elem.type == 'radio' || (elem.type == 'checkbox' && /any/.test(elem.className))) {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name];
                if (!(elems instanceof NodeList || elems instanceof HTMLCollection) || elems.length <= 1) {
                    no_error = elem.checked;
                }
                else {
                    no_error = false;
                    for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                        if (elems[i].checked) no_error = true;
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (elem.type =='checkbox') {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name], found = false, err = [];
                no_error = true;
                for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                    if (elems[i].getAttribute('required') === null) continue;
                    if (!found && elems[i] !== elem) return true;
                    found = true;
                    elems[i].className = elems[i].className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
                    if (!elems[i].checked) {
                        no_error = false;
                        elems[i].className = elems[i].className + ' _has_error';
                        err.push("È necessario verificare %s".replace("%s", elems[i].value));
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, err.join('<br/>'));
                }
            } else if (elem.tagName == 'SELECT') {
                var selected = true;
                if (elem.multiple) {
                    selected = false;
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected) {
                            selected = true;
                            break;
                        }
                    }
                } else {
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected
                            && (!elem.options[i].value
                            || (elem.options[i].value.match(/\n/g)))
                        ) {
                            selected = false;
                        }
                    }
                }
                if (!selected) {
                    elem.className = elem.className + ' _has_error';
                    no_error = false;
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (value === undefined || value === null || value === '') {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Questo campo è obbligatorio.");
            }
        }
        if (no_error && (elem.id == 'field[]' || elem.id == 'ca[11][v]')) {
            if (elem.className.includes('phone-input-error')) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
            }
        }
        if (no_error && elem.name == 'email') {
            if (!value.match(/^[\+_a-z0-9-'&=]+(\.[\+_a-z0-9-']+)*@[a-z0-9-]+(\.[a-z0-9-]+)*(\.[a-z]{2,})$/i)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci un indirizzo email valido.");
            }
        }
        if (no_error && /date_field/.test(elem.className)) {
            if (!value.match(/^\d\d\d\d-\d\d-\d\d$/)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci una data valida.");
            }
        }
        tooltip ? resize_tooltip(tooltip) : false;
        return no_error;
    };
    var needs_validate = function(el) {
        if(el.getAttribute('required') !== null){
            return true
        }
        if(el.name === 'email' && el.value !== ""){
            return true
        }

        if((el.id == 'field[]' || el.id == 'ca[11][v]') && el.className.includes('phone-input-error')){
            return true
        }

        return false
    };
    var validate_form = function(e) {
        var err = form_to_submit.querySelector('._form_error'), no_error = true;
        if (!submitted) {
            submitted = true;
            for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
                var input = allInputs[i];
                if (needs_validate(input)) {
                    if (input.type == 'tel') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                    if (input.type == 'text' || input.type == 'number' || input.type == 'time') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'radio' || input.type == 'checkbox') {
                        (function(el) {
                            var radios = form_to_submit.elements[el.name];
                            for (var i = 0; i < radios.length; i++) {
                                addEvent(radios[i], 'click', function() {
                                    validate_field(el, true);
                                });
                            }
                        })(input);
                    } else if (input.tagName == 'SELECT') {
                        addEvent(input, 'change', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'textarea'){
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                }
            }
        }
        remove_tooltips();
        for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
            var elem = allInputs[i];
            if (needs_validate(elem)) {
                if (elem.tagName.toLowerCase() !== "select") {
                    elem.value = elem.value.trim();
                }
                validate_field(elem) ? true : no_error = false;
            }
        }
        if (!no_error && e) {
            e.preventDefault();
        }
        resize_tooltips();
        return no_error;
    };
    addEvent(window, 'resize', resize_tooltips);
    addEvent(window, 'scroll', resize_tooltips);

    var hidePhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.remove("phone-error");
        errorMessage.classList.add("phone-error-hidden");
        input.classList.remove("phone-input-error");
    };

    var initializePhoneInput = function(input, defaultCountry) {
        return window.intlTelInput(input, {
            utilsScript: "https://unpkg.com/intl-tel-input@17.0.18/build/js/utils.js",
            autoHideDialCode: false,
            separateDialCode: true,
            initialCountry: defaultCountry,
            preferredCountries: []
        });
    }

    var setPhoneInputEventListeners = function(inputId, input, iti) {
        input.addEventListener('blur', function() {
            var errorMessage = document.getElementById("error-msg-" + inputId);
            if (input.value.trim()) {
                if (iti.isValidNumber()) {
                    iti.setNumber(iti.getNumber());
                    if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                        hidePhoneInputError(inputId);
                    }
                } else {
                    showPhoneInputError(inputId)
                }
            } else {
                if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                    hidePhoneInputError(inputId);
                }
            }
        });

        input.addEventListener("countrychange", function() {
            iti.setNumber('');
        });

        input.addEventListener("keydown", function(e) {
            var charCode = (e.which) ? e.which : e.keyCode;
            if (charCode > 31 && (charCode < 48 || charCode > 57) && charCode !== 8) {
                e.preventDefault();
            }
        });
    };

    var showPhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.add("phone-error");
        errorMessage.classList.remove("phone-error-hidden");
        input.classList.add("phone-input-error");
    };


    window['recaptcha_callback'] = function() {
  // Get all recaptchas in the DOM (there may be more than one form on the page).
  var recaptchas = document.getElementsByClassName("g-recaptcha");
  for (var i in recaptchas) {
    // Set the recaptcha element ID, so the recaptcha can be applied to each element.
    var recaptcha_id = "recaptcha_" + i;
    recaptchas[i].id = recaptcha_id;
    var el = document.getElementById(recaptcha_id);
    if (el != null) {
      var sitekey = el.getAttribute("data-sitekey");
      var stoken = el.getAttribute("data-stoken");
      grecaptcha.render(recaptcha_id, {"sitekey":sitekey,"stoken":stoken});
    }
  }
};    _load_script(
        "https://www.google.com/recaptcha/api.js?onload=recaptcha_callback&render=explicit"
    );
    var _form_serialize = function(form){if(!form||form.nodeName!=="FORM"){return }var i,j,q=[];for(i=0;i<form.elements.length;i++){if(form.elements[i].name===""){continue}switch(form.elements[i].nodeName){case"INPUT":switch(form.elements[i].type){case"tel":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].previousSibling.querySelector('div.iti__selected-dial-code').innerText)+encodeURIComponent(" ")+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"text":case"number":case"date":case"time":case"hidden":case"password":case"button":case"reset":case"submit":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"checkbox":case"radio":if(form.elements[i].checked){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value))}break;case"file":break}break;case"TEXTAREA":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"SELECT":switch(form.elements[i].type){case"select-one":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"select-multiple":for(j=0;j<form.elements[i].options.length;j++){if(form.elements[i].options[j].selected){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].options[j].value))}}break}break;case"BUTTON":switch(form.elements[i].type){case"reset":case"submit":case"button":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break}break}}return q.join("&")};

    const formSupportsPost = false;
    var form_submit = function(e) {
        e.preventDefault();
        if (validate_form()) {
            // use this trick to get the submit button & disable it using plain javascript
            var submitButton = e.target.querySelector('#_form_18_submit');
            submitButton.disabled = true;
            submitButton.classList.add('processing');
                        var serialized = _form_serialize(
                document.getElementById('_form_18_')
            ).replace(/%0A/g, '\\n');
            var err = form_to_submit.querySelector('._form_error');
            err ? err.parentNode.removeChild(err) : false;
            async function submitForm() {
              var formData = new FormData();
              const searchParams = new URLSearchParams(serialized);
              searchParams.forEach((value, key) => {
                formData.append(key, value);
              });

              const response = await fetch('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?jsonp=true', {
                headers: {
                  "Accept": "application/json"
                },
                body: formData,
                method: "POST"
              });
              return response.json();
            }

            if (formSupportsPost) {
              submitForm().then((data) => {
                eval(data.js);
              });
            } else {
              _load_script('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?' + serialized + '&jsonp=true', null, true);
            }
        }
        return false;
    };
    addEvent(form_to_submit, 'submit', form_submit);
})();

</script>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2a95ef10 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="2a95ef10" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-1ac2a183 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="1ac2a183" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-1c18bd13 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="1c18bd13" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-4d627023 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="4d627023" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-3828bd36" data-id="3828bd36" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-1a1f058a elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="1a1f058a" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-361c8984" data-id="361c8984" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-41b43a99 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="41b43a99" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4e0d665a elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="4e0d665a" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3bc2e2cb elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="3bc2e2cb" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/contaminazione-da-nitrosammine-nei-farmaci-come-prevenirla-tra-validation-qualifiche-e-compliance-gmp/">Contaminazione da nitrosammine nei farmaci: come prevenirla tra validation, qualifiche e compliance GMP</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Cleaning Validation: strategie per un ambiente di produzione sicuro e conforme</title>
		<link>https://www.s4bt.it/cleaning-validation-strategie-per-un-ambiente-di-produzione-sicuro-e-conforme/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 26 Mar 2026 08:03:44 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=19859</guid>

					<description><![CDATA[<p>Nel settore Life Science, la prevenzione delle contaminazioni in un ambiente di produzione, rappresenta una componente necessaria per la qualità del prodotto e della conformità normativa. Solo seguendo questa attività è possibile garantire la sicurezza del prodotto e la tutela del paziente. In questo articolo approfondiremo i principi della Cleaning Validation, il quadro regolatorio di [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/cleaning-validation-strategie-per-un-ambiente-di-produzione-sicuro-e-conforme/">Cleaning Validation: strategie per un ambiente di produzione sicuro e conforme</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="19859" class="elementor elementor-19859" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-155ccd49 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="155ccd49" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-77c518a6" data-id="77c518a6" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-84a939e elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="84a939e" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Nel settore <strong>Life Science</strong>, la prevenzione delle contaminazioni in un ambiente di produzione, rappresenta una componente necessaria per la <strong>qualità del prodotto</strong> e della <strong>conformità normativa</strong>. Solo seguendo questa attività è possibile garantire la<strong> sicurezza del prodotto e la tutela del paziente</strong>.</p><p>In questo articolo approfondiremo i principi della <strong>Cleaning Validation</strong>, il quadro regolatorio di riferimento e il ruolo di <strong>S4BT</strong> come <strong>partner consulenziale</strong> specializzato nel supporto alle aziende Life Science, analizzando il processo secondo il moderno <strong>Life Cycle Approach</strong> (Approccio al Ciclo di Vita).</p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-18e28e3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="18e28e3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Cos’è la Cleaning Validation?</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7813d40 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="7813d40" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>La <strong><em>Cleaning Validation</em> </strong>è un insieme di attività documentate che dimostrano l’efficacia delle procedure di pulizia adottate in un sito di produzione farmaceutica, inoltre è parte integrante delle attività di <strong>Process Validation </strong>e<strong> Quality Assurance</strong>.</p><p>L’obiettivo è garantire che dopo la pulizia <strong>non rimangano residui </strong>che possano contaminare lotti successivi o interferire con la qualità del prodotto finale.</p><p>Dal punto di vista regolatorio, agenzie come <strong>FDA </strong>e<strong> EMA</strong> richiedono che le aziende farmaceutiche adottino un approccio basato sul rischio (risk‑based approach) per definire <strong>limiti di residui, metodi di pulizia e criteri di accettazione per la pulizia stessa</strong>.</p><p>È fondamentale verificare <strong>eventuali aggiornamenti normativi o linee guida</strong> recenti per garantire che le pratiche di Cleaning Validation siano sempre conformi alle aspettative delle autorità competenti.</p><p>In sintesi una Cleaning Validation efficace assicura:</p><ul><li><strong>protezione del paziente</strong>, prevenendo contaminazioni crociate tra prodotti;</li><li><strong>riduzione dei rischi di non‑conformità</strong>, che possono portare a richiami o sanzioni;</li><li><a href="https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/inspection-guides/validation-cleaning-processes-793"><strong>conformità alle GMP</strong></a> e agli standard internazionali di qualità.</li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-9ea97a9 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="9ea97a9" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Life Cycle Approach
</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-71e5ffd elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="71e5ffd" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">STAGE 1: Analisi preliminare e Process Design</h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73e878f elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="73e878f" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>In questa fase iniziale si definisce la strategia di pulizia basata sulla valutazione del rischio e sulla conoscenza scientifica dei prodotti.</p><p><strong>Analisi preliminare e approccio risk-based</strong></p><p>Come anticipato nel paragrafo precedente, la fase iniziale prevede una <strong>valutazione strutturata del rischio</strong>, che include:</p><ul><li>analisi dei prodotti fabbricati e delle loro caratteristiche tossicologiche;</li><li>identificazione delle worst-case conditions;</li><li>individuazione delle superfici e delle attrezzature critiche;</li><li>definizione dell’ambito di validazione.</li></ul><p>Questa fase è essenziale per costruire una strategia di Cleaning Validation solida e proporzionata al livello di rischio reale.</p><p><strong>Definizione dei limiti di accettazione</strong></p><p>Uno degli aspetti più delicati è la definizione dei <strong>limiti di residui accettabili</strong>, che deve essere basata su criteri scientifici e regolatori. Tra i parametri comunemente considerati rientrano:</p><ul><li>dose terapeutica minima;</li><li>dati tossicologici (PDE / HBEL);</li><li>superficie di contatto;</li><li>batch size del prodotto successivo.</li></ul><p>La corretta impostazione di questi limiti è fondamentale per garantire che i criteri di accettazione <strong>siano difendibili in sede ispettiva</strong>.</p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2877d59 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="2877d59" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">STAGE 2: Process Qualification (Strategie di pulizia e verifica)</h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73952b1 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="73952b1" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>In questa fase si eseguono le attività operative per dimostrare che il processo di pulizia progettato è efficace.</p><p>Le attività di Cleaning Validation si basano su <strong>tecniche consolidate</strong> adottate dai siti produttivi, quali:</p><ul><li>procedure di pulizia manuali o automatizzate;</li><li>pulizia sistemi CIP (Clean-in-Place)/COP (Clean-out-of-Place);</li><li>campionamenti di superficie (swab) o di risciacquo (rinse);</li><li>analisi di laboratorio eseguite con metodi analitici idonei.</li></ul><p><strong>Integrazioni tecniche per standard ispettivi (FDA e WHO)</strong></p><p>Per rendere la validazione completa secondo gli standard FDA e OMS (Annex 2), devono essere inclusi i seguenti parametri critici:</p><ul><li><strong>Definizione dei tempi di attesa (Dirty Hold Time)</strong>: è essenziale identificare e controllare l&#8217;intervallo di tempo tra la fine della produzione e l&#8217;inizio della pulizia. La FDA sottolinea che l&#8217;essiccazione dei residui sulle superfici può rendere la pulizia molto più difficile, compromettendo la validazione se questo parametro non è monitorato.</li><li><strong>Residui degli agenti di pulizia</strong>: la validazione non riguarda solo il principio attivo; la FDA richiede esplicitamente che anche i residui di detergenti, solventi o altri agenti usati durante la procedura di pulizia siano rimossi e monitorati per evitare che diventino essi stessi una fonte di contaminazione.</li><li><strong>Design delle attrezzature e ispezione fisica</strong>: la valutazione del rischio deve includere l&#8217;analisi del design meccanico (es. presenza di valvole a sfera o tubature complesse). La FDA raccomanda che le parti critiche siano chiaramente identificate e che gli operatori ricevano una formazione specifica per gestire le zone di difficile pulizia.</li><li><strong>Specifiche per Prodotti Sterili e Solidi Orali</strong> (WHO/Annex 2): la pulizia deve garantire la riduzione di bioburden ed endotossine per lo sterile e prevenire la degradazione o contaminazione crociata per i solidi; in entrambi i casi è obbligatorio validare il <strong>Clean Hold Time</strong> (CHT) per evitare proliferazioni microbiche o biofilm durante lo stoccaggio post-pulizia.</li></ul><p><strong>Documentazione e gestione delle evidenze</strong></p><p>La <strong>documentazione</strong> rappresenta un elemento centrale della Cleaning Validation; una documentazione incompleta o incoerente è infatti una delle principali cause di rilievi in audit e ispezione. Per garantire la conformità normativa e l&#8217;efficacia del processo, è necessario seguire una checklist rigorosa che includa:</p><ul><li><strong>Protocolli di Validazione</strong>: verificare che siano aggiornati, approvati e che definiscano in anticipo responsabilità, criteri di accettazione e metodi analitici.</li><li><strong>SOP di pulizia e campionamento</strong>: assicurarsi che siano accessibili e che specifichino i parametri operativi sopra descritti.</li><li><strong>Gestione delle criticità</strong>: documentare in modo strutturato deviazioni, <em>change control</em> e CAPA.</li><li><strong>Report Finale di Validazione</strong>: redigere un documento conclusivo, approvato dal management, che valuti dettagliatamente i risultati e dichiari formalmente se il processo di pulizia è convalidato. <strong>Questo report segna la conclusione della fase di qualifica iniziale, stabilendo che i residui sono stati ridotti a un livello accettabile.<br /></strong></li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-0e385ce elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="0e385ce" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">STAGE 3: Continued Process Verification (Mantenimento del ciclo di vita)</h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-dd1a833 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="dd1a833" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>La Cleaning Validation non si esaurisce con l&#8217;approvazione del <strong>report finale</strong>. Secondo le linee guida ISPE, è fondamentale implementare un programma di <strong>Continued Process Verification (CPV)</strong> per monitorare il processo durante l&#8217;uso routinario:</p><ul><li><strong>Monitoraggio routinario</strong> per garantire che il processo rimanga sotto controllo (incluso il monitoraggio dei dati di pulizia);</li><li><strong>Ispezione visiva routinaria</strong> (fondamentale eseguire un’ispezione approfondita dopo ogni pulizia prima dell’utilizzo delle attrezzature, documentando i risultati);</li><li><strong>Rivalutazione periodica</strong>.</li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-f5d493d elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="f5d493d" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Il ruolo di S4BT nella Cleaning Validation</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4a216fc elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="4a216fc" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><strong>S4BT</strong> opera come partner consulenziale specializzato nel settore <strong>Life Science</strong>, supportando le aziende farmaceutiche e affini nella gestione delle attività di <strong>Validation &amp; Qualification</strong>.</p><p>Nel contesto della Cleaning Validation, S4BT affianca i clienti lungo l’intero ciclo di vita del processo, offrendo:</p><ul><li>supporto nella definizione della <strong>strategia di Cleaning Validation</strong>;</li><li>approccio <strong>risk-based</strong> in linea con le GMP;</li><li><strong>redazione e revisione</strong> di protocolli, report e documentazione di validazione;</li><li><strong>coordinamento delle attività</strong> tra QA, produzione, ingegneria e laboratori analitici;</li><li><strong>supporto nella gestione</strong> di deviazioni, change control e re-validation;</li><li><strong>preparazione</strong> e<strong> affiancamento in audit</strong> e ispezioni regolatorie.</li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-91f8558 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="91f8558" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Conclusioni</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-f1422ab elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="f1422ab" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>La Cleaning Validation è un’attività strategica per garantire <strong>ambienti di produzione sicuri, prodotti conformi e processi robusti nel tempo</strong>. Per questo, un approccio strutturato basato sul rischio e supportato da una documentazione solida, è essenziale per rispondere alle aspettative delle autorità regolatorie.</p><p>Affidarsi a un partner come <strong>S4BT</strong> consente alle aziende Life Science di affrontare la Cleaning Validation con maggiore sicurezza, riducendo i rischi di non conformità e assicurando un elevato standard di qualità lungo l’intero ciclo produttivo.</p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-138bd9f elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="138bd9f" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><strong>Per una consulenza su Cleaning Validation, <a href="https://www.s4bt.it/contatti/"><span style="text-decoration: underline;">contattaci</span></a> e scopri come possiamo supportare la tua azienda.</strong></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-d34282f elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="d34282f" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Riferimenti</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-c712a1c elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="c712a1c" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<ul><li><a href="https://www.pharmagmp.in/cleaning-validation-documentation-requirements-protocols-and-reports">https://www.pharmagmp.in/cleaning-validation-documentation-requirements-protocols-and-reports</a></li><li><a href="https://www.s4bt.it/consulenza/">https://www.s4bt.it/consulenza/</a></li><li><a href="https://www.s4bt.it/consulenza/validation-qualification/">https://www.s4bt.it/consulenza/validation-qualification/</a></li><li><a href="https://www.qbdgroup.com/en/blog/cleaning-validation-pharmaceutical-industry">https://www.qbdgroup.com/en/blog/cleaning-validation-pharmaceutical-industry</a></li><li><a href="https://www.s4bt.it/progetti/validazioni-intermedi-di-manifattura/">https://www.s4bt.it/progetti/validazioni-intermedi-di-manifattura/</a></li></ul>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/cleaning-validation-strategie-per-un-ambiente-di-produzione-sicuro-e-conforme/">Cleaning Validation: strategie per un ambiente di produzione sicuro e conforme</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Commissioning Engineer nel Pharma: ruolo, competenze e impatto su compliance e performance </title>
		<link>https://www.s4bt.it/commissioning-engineer-nel-pharma-ruolo-competenze-e-impatto-su-compliance-e-performance/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Luca Marignetti]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 26 Feb 2026 13:54:23 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=19785</guid>

					<description><![CDATA[<p>BLOG INTRODUZIONE Nel settore farmaceutico esistono fasi progettuali che incidono più di altre sulla solidità complessiva di un impianto. Il commissioning è una di queste. È il momento in cui un sistema progettato, acquistato, installato e configurato inizia a confrontarsi con la realtà operativa. È lì che emergono eventuali incoerenze tra ciò che era stato previsto su carta [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/commissioning-engineer-nel-pharma-ruolo-competenze-e-impatto-su-compliance-e-performance/">Commissioning Engineer nel Pharma: ruolo, competenze e impatto su compliance e performance </a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="19785" class="elementor elementor-19785" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-63a5ef01 elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="63a5ef01" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-9262a21" data-id="9262a21" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-72ee76c3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="72ee76c3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6f71cd4f elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="6f71cd4f" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-49fbe662 elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="49fbe662" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Commissioning Engineer nel Pharma: ruolo, competenze e impatto su compliance e performance </h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6e99d63d elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="6e99d63d" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Commissioning Engineer nel Pharma: ruolo, competenze e impatto su compliance e performance </h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6dab4df6 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="6dab4df6" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/luca/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Luca Marignetti					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2026/02/26/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>26/02/2026</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-9527d99 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="9527d99" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-6760e159" data-id="6760e159" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-5153daef elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="5153daef" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<h2>INTRODUZIONE</h2><p><span data-contrast="auto">Nel </span><b><span data-contrast="auto">settore farmaceutico</span></b><span data-contrast="auto"> esistono fasi progettuali che incidono più di altre sulla solidità complessiva di un impianto. </span><span data-contrast="auto">Il </span><b><span data-contrast="auto">commissioning </span></b><span data-contrast="auto">è una di queste. È il momento in cui un sistema progettato, acquistato, installato e configurato inizia a confrontarsi con la realtà operativa. È lì che emergono eventuali incoerenze tra ciò che era stato previsto su carta </span><span data-contrast="auto">e ciò che accade realmente sul campo.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Ridurre il commissioning a una semplice “</span><b><i><span data-contrast="auto">messa in funzione</span></i></b><span data-contrast="auto">” significa sottovalutarne il peso. Nel contesto </span><b><span data-contrast="auto">Life Science</span></b><span data-contrast="auto">, questa fase rappresenta un passaggio determinante per garantire che l’impianto sia funzionante, conforme alle </span><b><span data-contrast="auto">normative GxP</span></b><span data-contrast="auto"> e sostenibile nel tempo.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Nel 2025 diversi contributi pubblicati su riviste tecniche ISPE hanno evidenziato come </span><b><span data-contrast="auto">Commissioning &amp; Qualification</span></b><span data-contrast="auto"> debbano essere gestiti in modo integrato e orientato al rischio, in linea con l’approccio ASTM E2500. Parallelamente, la consultazione europea su</span><b><span data-contrast="auto"> Annex 11</span></b><span data-contrast="auto"> e la</span><b><span data-contrast="auto"> guidance FDA</span></b><span data-contrast="auto"> sulla </span><b><span data-contrast="auto">Computer Software Assurance </span></b><span data-contrast="auto">hanno rafforzato il principio di testing proporzionato alla criticità del sistema e alla gestione del dato.</span> </p><p><span data-contrast="auto">In questo scenario si inserisce la figura del</span><b><span data-contrast="auto"> Commissioning Engineer nel Pharma</span></b><span data-contrast="auto">: un professionista che opera nel punto di incontro tra ingegneria, qualità, automazione e operations.</span> </p><h2>COMMISSIONING NEL PHARMA: OLTRE LA DEFINIZIONE TECNICA</h2><p><span data-contrast="auto">La definizione di commissioning, in senso generale, indica il processo strutturato di verifica dell’installazione e del corretto funzionamento di un impianto o sistema. Tuttavia, nel settore farmaceutico, questo concetto </span><b><span data-contrast="auto">assume una dimensione più ampia e delicata</span></b><span data-contrast="auto">:</span><span data-ccp-props="{}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="14" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">In ambito GMP, significa assicurare che la funzionalità tecnica sia già espressione di </span><b><span data-contrast="auto">conformità regolatoria</span></b><span data-contrast="auto">.</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="14" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Implica l’identificazione e il controllo dei </span><b><span data-contrast="auto">parametri critici</span></b><span data-contrast="auto">, affinché siano monitorabili e documentabili in modo coerente.</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="14" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Richiede la produzione di</span><b><span data-contrast="auto"> evidenze tecniche riutilizzabili in fase di qualification</span></b><span data-contrast="auto">, evitando duplicazioni e incoerenze.</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Le riflessioni pubblicate nel 2025 da ISPE hanno evidenziato come Commissioning &amp; Qualification non debbano essere considerati blocchi separati, ma parti di un </span><b><span data-contrast="auto">processo integrato orientato al valore</span></b><span data-contrast="auto">. </span><span data-contrast="auto">Un commissioning condotto senza logica </span><b><span data-contrast="auto">risk-based </span></b><span data-contrast="auto">tende a generare attività ripetitive durante </span><b><span data-contrast="auto">IQ e OQ</span></b><span data-contrast="auto">. Al contrario, un approccio integrato permette di ottimizzare tempi e risorse.</span> </p><h2>IL RUOLO DEL COMMISSIONING ENGINEER NELLA PRATICA</h2><p><span data-contrast="auto">Analizzando gli annunci di lavoro pubblicati tra il 2025 e il 2026 da società di consulenza e ingegneria specializzate nel </span><b><span data-contrast="auto">Life Science</span></b><span data-contrast="auto">, emerge una descrizione molto concreta del ruolo.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Il </span><b><span data-contrast="auto">Commissioning Engineer</span></b><span data-contrast="auto"> è responsabile di coordinare </span><b><span data-contrast="auto">FAT e SAT</span></b><span data-contrast="auto">, supervisionare installazione e messa in funzione di macchinari e utilities, redigere </span><b><span data-contrast="auto">protocolli di qualifica</span></b><span data-contrast="auto">, supportare </span><b><span data-contrast="auto">IQ e OQ</span></b><span data-contrast="auto"> e contribuire alla gestione di eventuali gap rispetto ai requisiti normativi.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Spesso viene richiesto di svolgere attività di </span><b><span data-contrast="auto">risk assessment</span></b><span data-contrast="auto"> e di partecipare attivamente alla definizione dei </span><b><span data-contrast="auto">piani di qualifica</span></b><span data-contrast="auto">. Non di rado, la figura deve formare il personale del cliente sull’utilizzo e sulla manutenzione dell’impianto, mantenendo un dialogo costante con</span><b><span data-contrast="auto"> QA, Project Manager e fornitori</span></b><span data-contrast="auto">.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Non si tratta quindi di un ruolo esclusivamente tecnico. È una figura che si muove tra </span><b><span data-contrast="auto">documentazione, coordinamento e attività sul campo</span></b><span data-contrast="auto">.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Durante una design review, ad esempio, il commissioning engineer non verifica soltanto la </span><b><span data-contrast="auto">correttezza dei P&amp;ID</span></b><span data-contrast="auto"> o la conformità alle specifiche tecniche. Valuta se l’impianto potrà garantire stabilità dei parametri critici, se l’automazione è coerente con le esigenze di </span><b><span data-contrast="auto">audit trail e data integrity</span></b><span data-contrast="auto">, se le configurazioni degli allarmi sono proporzionate al </span><b><span data-contrast="auto">rischio di processo</span></b><span data-contrast="auto">.</span><span data-ccp-props="{}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Può infatti accadere che, durante l’avviamento di una linea di riempimento sterile, il sistema di supervisione venga configurato con soglie di allarme ambientale uniformi per tutte le aree. È proprio in fase di commissioning che diventa evidente come tale impostazione non tenga conto delle diverse classificazioni ambientali. Intervenire in quel momento consente di riallineare la gestione degli allarmi ai </span><b><span data-contrast="auto">requisiti GMP</span></b><span data-contrast="auto"> ed evitare criticità che potrebbero emergere solo in sede ispettiva.</span> </p><p><span data-ccp-props="{}"><img decoding="async" class="alignnone wp-image-19792 size-large" src="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Ruolo-del-Commissioning-Engineer-1024x683.png" alt="" width="900" height="600" srcset="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Ruolo-del-Commissioning-Engineer-1024x683.png 1024w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Ruolo-del-Commissioning-Engineer-300x200.png 300w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Ruolo-del-Commissioning-Engineer-768x512.png 768w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Ruolo-del-Commissioning-Engineer.png 1536w" sizes="(max-width: 900px) 100vw, 900px" /></span></p><h2>WORKFLOW C&amp;Q E APPROCCIO RISK-BASED</h2><p><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">Negli ultimi anni si è affermato un modello più maturo di gestione </span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">C&amp;Q</span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">, sostenuto anche dall’evoluzione degli standard </span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">ASTM E2500</span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">. L’idea di fondo è semplice ma potente: non tutte le prove hanno lo stesso peso e non tutti i sistemi richiedono lo stesso livello di verifica.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">Nella pratica, questo significa decidere cosa è davvero critico e cosa no, evitando di trasformare ogni verifica in un esercizio burocratico</span><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">. Questo consente di evitare test ridondanti e di costruire un </span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">flusso coerente tra </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW238276507 BCX8">commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8"> e </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW238276507 BCX8">qualification</span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">Il </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW238276507 BCX8">Commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8"> </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW238276507 BCX8">Engineer</span><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8"> contribuisce alla definizione dei protocolli, </span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">alla pianificazione delle attività e alla raccolta delle </span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">evidenze documentali</span></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">. </span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW238276507 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">Quando emergono deviazioni durante l’avviamento, partecipa alla loro analisi e gestione, favorendo un allineamento rapido tra engineering e </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW238276507 BCX8">quality</span><span class="NormalTextRun SCXW238276507 BCX8">.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW238276507 BCX8"><span class="SCXW238276507 BCX8"> </span><br class="SCXW238276507 BCX8" /></span></p><h2>DIGITALIZZAZIONE E SISTEMI COMPUTERIZZATI</h2><p><span data-contrast="auto">Un aspetto sempre più centrale riguarda l’integrazione con strumenti digitali.</span> </p><p><span data-contrast="auto">La configurazione di un Building Management System non è una semplice operazione tecnica. Occorre verificare che </span><b><span data-contrast="auto">soglie di allarme, audit trail, gestione accessi e continuità del dato</span></b><span data-contrast="auto"> siano coerenti con i requisiti regolatori. </span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Può accadere che la verifica dell’audit trail venga rimandata alla fase di qualification formale, considerandola un </span><b><span data-contrast="auto">passaggio puramente documentale</span></b><span data-contrast="auto">. In realtà, già durante il commissioning può diventare evidente che alcuni parametri non siano tracciati correttamente o che i livelli di accesso non riflettano l’organizzazione reale del sito. Intervenire in quel momento </span><b><span data-contrast="auto">evita deviazioni successive</span></b><span data-contrast="auto"> e riduce la necessità di interventi correttivi più complessi una volta avviata la produzione.</span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Le recenti consultazioni europee su</span><b><span data-contrast="auto"> Annex 11</span></b><span data-contrast="auto"> e le indicazioni della </span><b><span data-contrast="auto">FDA</span></b><span data-contrast="auto"> sulla </span><b><span data-contrast="auto">Computer Software Assurance</span></b><span data-contrast="auto"> hanno rafforzato l’importanza di un </span><b><span data-contrast="auto">testing proporzionato al rischio</span></b><span data-contrast="auto"> e di una gestione strutturata dei</span><b><span data-contrast="auto"> sistemi computerizzati</span></b><span data-contrast="auto">.</span> <br /><span data-contrast="auto">Anche i sistemi </span><b><span data-contrast="auto">CMMS</span></b><span data-contrast="auto"> ed </span><b><span data-contrast="auto">EAM</span></b><span data-contrast="auto"> rientrano in questo perimetro. </span> <br /><span data-contrast="auto">Se asset list e piani manutentivi non vengono definiti correttamente fin dall’avviamento, le criticità emergono nella fase operativa con impatti su </span><b><span data-contrast="auto">uptime e compliance</span></b><span data-contrast="auto">.</span> </p><p><span data-contrast="auto">Il Commissioning Engineer si trova quindi a operare anche in questa dimensione digitale, assicurando che l’impianto sia pronto sia a funzionare, sia a generare </span><b><span data-contrast="auto">dati affidabili</span></b><span data-contrast="auto">.</span> </p><h2>GREENFIELD, BROWNFIELD E REMEDIATION</h2><p><span data-contrast="auto">Il contesto progettuale incide in modo significativo sulle responsabilità del </span><b><span data-contrast="auto">commissioning engineer</span></b><span data-contrast="auto">.</span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">In un progetto </span><b><span data-contrast="auto">greenfield</span></b><span data-contrast="auto">, il commissioning può essere pianificato sin dalle prime fasi con una logica integrata e orientata al rischio, contribuendo a costruire basi solide per la qualification.</span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Nei contesti</span><b><span data-contrast="auto"> brownfield</span></b><span data-contrast="auto">, invece, può accadere che un impianto in funzione da anni non disponga di una documentazione tecnica pienamente coerente con gli standard attuali. In questi casi il commissioning assume una </span><b><span data-contrast="auto">funzione di riallineamento</span></b><span data-contrast="auto">: ricostruzione delle specifiche funzionali, verifica dei parametri critici e strutturazione di evidenze tecniche utili per una qualification retrospettiva. Senza questo passaggio, piccole incongruenze possono stratificarsi nel tempo e trasformarsi in deviazioni ricorrenti.</span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">Non è un caso che molti annunci recenti includano attività di </span><b><span data-contrast="auto">gap analysis e remediation</span></b><span data-contrast="auto">, segno che il mercato richiede competenze capaci di intervenire anche su siti già operativi.</span><span data-ccp-props="{&quot;335559739&quot;:0}"> </span></p><h2><img loading="lazy" decoding="async" class="aligncenter wp-image-19790 size-large" src="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Greenfield-Brownfield-1024x683.png" alt="" width="900" height="600" srcset="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Greenfield-Brownfield-1024x683.png 1024w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Greenfield-Brownfield-300x200.png 300w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Greenfield-Brownfield-768x512.png 768w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2026/02/Greenfield-Brownfield.png 1536w" sizes="(max-width: 900px) 100vw, 900px" /></h2><h2> </h2><h2>COMPETENZE TECNICHE E TRASVERSALI</h2><p><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">Le competenze richieste dal mercato includono conoscenza delle normative </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">GMP EU e FDA</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">, esperienza in ambienti sterile o biotech, familiarità con </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">URS, DQ, IQ, OQ</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">, </span></span><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">capacità di redigere protocolli e report e competenze in </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">automazione industriale</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">.</span></span><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">Accanto a queste competenze tecniche, emergono richieste legate al </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">project management</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">, alla gestione delle priorità e alla capacità di interfacciarsi con diversi stakeholder.</span></span><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">Il </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW35884867 BCX8">Commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"> </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW35884867 BCX8">Engineer</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"> deve saper </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">mediare tra esigenze operative e vincoli regolatori</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">, trovando soluzioni praticabili senza compromettere la compliance.</span></span><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span></p><h2>IMPATTO SU COMPLIANCE E PERFORMANCE</h2><p><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">Un </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW35884867 BCX8">commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"> strutturato contribuisce a</span></span><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"> <strong>ridurre osservazioni ispettive legate </strong></span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">a configurazioni software non adeguate, test incompleti o documentazione incoerente</span></span><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">.</span></span></strong><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><strong><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span></strong><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">Dal punto di vista operativo, un impianto avviato con </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">parametri stabilizzati </span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">e sistemi digitali configurat</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"><strong>i</strong> correttamente tende a offrire </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">maggiore affidabilità nel tempo</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">In un mercato competitivo, ridurre ritardi in </span></span><strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8">PQ</span></span></strong><span class="TextRun SCXW35884867 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW35884867 BCX8"> o deviazioni nei primi lotti produttivi può avere un impatto significativo sulla velocità di immissione sul mercato.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW35884867 BCX8"><span class="SCXW35884867 BCX8"> </span><br class="SCXW35884867 BCX8" /></span></p><h2>CONCLUSIONE</h2><p><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">Il </span></span><strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW202693294 BCX8">Commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8"> </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW202693294 BCX8">Engineer</span><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8"> nel Pharma</span></span></strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8"> è una figura centrale nel ciclo di vita degli </span></span><strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">impianti GMP</span></span></strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">. Non si limita alla verifica tecnica, ma contribuisce alla costruzione della qualità sin dalle prime fasi progettuali. Coinvolgerlo in modo strutturato significa prevenire criticità future, ridurre </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW202693294 BCX8">rework</span><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8"> e rendere più fluido il passaggio alla </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW202693294 BCX8">qualification</span><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">. In un contesto regolato e competitivo, il </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW202693294 BCX8">commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8"> </span></span><strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">è una leva strategica per coniugare compliance e performance</span></span></strong><span class="TextRun SCXW202693294 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW202693294 BCX8">.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW202693294 BCX8"><span class="SCXW202693294 BCX8"> </span><br class="SCXW202693294 BCX8" /></span><span class="EOP SCXW202693294 BCX8" data-ccp-props="{}"> </span></p><h2>COME PUÒ SUPPORTARTI S4BT</h2><p><strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">S4BT</span></span></strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"> affianca le aziende </span></span><strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">Life Science</span></span></strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"> nella strutturazione delle attività di </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW116128193 BCX8">commissioning</span><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"> in ottica integrata </span></span><strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">C&amp;Q</span></span></strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">, supportando </span></span><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"><strong>FAT, SAT, IQ e OQ</strong>, </span></span><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">attività di </span></span><strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">gap </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW116128193 BCX8">analysis</span></span></strong><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"> e formazione tecnica orientata alla </span></span><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8"><strong>compliance</strong> e alla <strong>performance</strong></span></span><span class="TextRun SCXW116128193 BCX8" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW116128193 BCX8">.</span></span><span class="LineBreakBlob BlobObject DragDrop SCXW116128193 BCX8"><span class="SCXW116128193 BCX8"> </span><br class="SCXW116128193 BCX8" /></span></p><p><a href="https://www.s4bt.it/consulenza/commissioning-qualification/">Scopri il Servizio Commissioning &amp; Qualification</a></p><p><strong>Riferimenti</strong>:</p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">ISPE – Positioning Commissioning and Qualification as an Integrated Value Process (2025)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">ISPE – Digital Validation Guidance (2025)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">BioProcess International – Mastering Commissioning, Qualification and Validation (2025)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="4" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">PDA Letter – Commissioning &amp; Qualification Case Study (2025)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="5" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">European Commission – EudraLex Volume 4, Annex 11 Consultation (2025)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="6" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">FDA – Computer Software Assurance Guidance (2026 update)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:360,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;singleLevel&quot;}" data-aria-posinset="7" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Annunci professionali 2025–2026: Akkodis, Jefferson Wells, Fortil (LinkedIn)</span><span data-ccp-props="{}"> </span></li></ul><p><span data-ccp-props="{}"> </span></p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-42b822fa" data-id="42b822fa" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-20c0f4f8 elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="20c0f4f8" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-73151ffb" data-id="73151ffb" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:9519,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/worker-at-pharmaceutical-manufactory.jpg&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-70e9e27 elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="70e9e27" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://www.s4bt.it/consulenza/commissioning-qualification/">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">Commissioning &amp; Qualification</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-7fb92ea9 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="7fb92ea9" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-34cb26b3" data-id="34cb26b3" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-43d14c78 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="43d14c78" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5272753e elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="5272753e" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><a href="https://www.s4bt.it/gestione-del-capa/"><em>Alla scoperta del CAPA. Strumenti e tecniche per ottimizzare il processo</em></a></p>
<p><em><a href="https://www.s4bt.it/change-control-digitalizzazione/">Le sfide del Change Control tra condivisione, documentazione, Training e digitalizzazione</a></em></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6cf6f79d elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6cf6f79d" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3265badd elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="3265badd" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7ba58c04 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="7ba58c04" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6ea44506 elementor-widget elementor-widget-html" data-id="6ea44506" data-element_type="widget" data-widget_type="html.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<style>@import url(https://fonts.bunny.net/css?family=lato:400);</style>
<style>
 #_form_18_ { font-size:14px; line-height:1.6; font-family:arial, helvetica, sans-serif; margin:0; }
 #_form_18_ * { outline:0; }
 ._form_hide { display:none; visibility:hidden; }
 ._form_show { display:block; visibility:visible; }
 #_form_18_._form-top { top:0; }
 #_form_18_._form-bottom { bottom:0; }
 #_form_18_._form-left { left:0; }
 #_form_18_._form-right { right:0; }
 #_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ input[type="tel"],#_form_18_ input[type="date"],#_form_18_ textarea { padding:6px; height:auto; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; color:#000 !important; font-size:14px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ textarea { resize:none; }
 #_form_18_ ._submit { -webkit-appearance:none; cursor:pointer; font-family:arial, sans-serif; font-size:14px; text-align:center; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 #_form_18_ ._submit:disabled { cursor:not-allowed; opacity:0.4; }
 #_form_18_ ._submit.processing { position:relative; }
 #_form_18_ ._submit.processing::before { content:''; width:1em; height:1em; position:absolute; z-index:1; top:50%; left:50%; border:double 3px transparent; border-radius:50%; background-image:linear-gradient(#24d902, #24d902), conic-gradient(#24d902, #fff); background-origin:border-box; background-clip:content-box, border-box; animation:1200ms ease 0s infinite normal none running _spin; }
 #_form_18_ ._submit.processing::after { content:''; position:absolute; top:0; bottom:0; left:0; right:0; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 @keyframes _spin { 0% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(90deg); }
 100% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(450deg); }
 }
 #_form_18_ ._close-icon { cursor:pointer; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/esfkyjh1u_forms-close-dark.png'); background-repeat:no-repeat; background-size:14.2px 14.2px; position:absolute; display:block; top:11px; right:9px; overflow:hidden; width:16.2px; height:16.2px; }
 #_form_18_ ._close-icon:before { position:relative; }
 #_form_18_ ._form-body { margin-bottom:30px; }
 #_form_18_ ._form-image-left { width:150px; float:left; }
 #_form_18_ ._form-content-right { margin-left:164px; }
 #_form_18_ ._form-branding { color:#fff; font-size:10px; clear:both; text-align:left; margin-top:30px; font-weight:100; }
 #_form_18_ ._form-branding ._logo { display:block; width:130px; height:14px; margin-top:6px; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/hh9ujqgv5_aclogo_li.png'); background-size:130px auto; background-repeat:no-repeat; }
 #_form_18_ .form-sr-only { position:absolute; width:1px; height:1px; padding:0; margin:-1px; overflow:hidden; clip:rect(0, 0, 0, 0); border:0; }
 #_form_18_ ._form-label,#_form_18_ ._form_element ._form-label { font-weight:bold; margin-bottom:5px; display:block; }
 #_form_18_._dark ._form-branding { color:#333; }
 #_form_18_._dark ._form-branding ._logo { background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/jftq2c8s_aclogo_dk.png'); }
 #_form_18_ ._form_element { position:relative; margin-bottom:10px; font-size:0; max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element * { font-size:14px; }
 #_form_18_ ._form_element._clear { clear:both; width:100%; float:none; }
 #_form_18_ ._form_element._clear:after { clear:left; }
 #_form_18_ ._form_element input[type="text"],#_form_18_ ._form_element input[type="date"],#_form_18_ ._form_element select,#_form_18_ ._form_element textarea:not(.g-recaptcha-response) { display:block; width:100%; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-family:inherit; }
 #_form_18_ ._field-wrapper { position:relative; }
 #_form_18_ ._inline-style { float:left; }
 #_form_18_ ._inline-style input[type="text"] { width:150px; }
 #_form_18_ ._inline-style:not(._clear) + ._inline-style:not(._clear) { margin-left:20px; }
 #_form_18_ ._form_element img._form-image { max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element ._form-fieldset { border:0; padding:0.01em 0 0 0; margin:0; min-width:0; }
 #_form_18_ ._clear-element { clear:left; }
 #_form_18_ ._full_width { width:100%; }
 #_form_18_ ._form_full_field { display:block; width:100%; margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ input[type="text"]._has_error,#_form_18_ textarea._has_error { border:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ input[type="checkbox"]._has_error { outline:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ ._error { display:block; position:absolute; font-size:14px; z-index:10000001; }
 #_form_18_ ._error._above { padding-bottom:4px; bottom:39px; right:0; }
 #_form_18_ ._error._below { padding-top:8px; top:100%; right:0; }
 #_form_18_ ._error._above ._error-arrow { bottom:-4px; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-top:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error._below ._error-arrow { top:0; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error-inner { padding:12px 12px 12px 36px; background-color:#fdd; background-image:url("data:image/svg+xml,%3Csvg width='16' height='16' viewBox='0 0 16 16' fill='none' xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3E%3Cpath fill-rule='evenodd' clip-rule='evenodd' d='M16 8C16 12.4183 12.4183 16 8 16C3.58172 16 0 12.4183 0 8C0 3.58172 3.58172 0 8 0C12.4183 0 16 3.58172 16 8ZM9 3V9H7V3H9ZM9 13V11H7V13H9Z' fill='%23CA0000'/%3E%3C/svg%3E"); background-repeat:no-repeat; background-position:12px center; font-size:14px; font-family:arial, sans-serif; font-weight:600; line-height:16px; color:#000; text-align:center; text-decoration:none; -webkit-border-radius:4px; -moz-border-radius:4px; border-radius:4px; box-shadow:0px 1px 4px rgba(31, 33, 41, 0.298295); }
 #_form_18_ ._error-inner._form_error { margin-bottom:5px; text-align:left; }
 #_form_18_ ._button-wrapper ._error-inner._form_error { position:static; }
 #_form_18_ ._error-inner._no_arrow { margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ ._error-arrow { position:absolute; width:0; height:0; }
 #_form_18_ ._error-html { margin-bottom:10px; }
 .pika-single { z-index:10000001 !important; }
 #_form_18_ input[type="text"].datetime_date { width:69%; display:inline; }
 #_form_18_ select.datetime_time { width:29%; display:inline; height:32px; }
 #_form_18_ input[type="date"].datetime_date { width:69%; display:inline-flex; }
 #_form_18_ input[type="time"].datetime_time { width:29%; display:inline-flex; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { ::-webkit-scrollbar { display:none; }
 #_form_18_ { margin:0; width:100%; min-width:100%; max-width:100%; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ * { -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-size:1em; }
 #_form_18_ ._form-content { margin:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-inner { display:block; min-width:100%; }
 #_form_18_ ._form-title,#_form_18_ ._inline-style { margin-top:0; margin-right:0; margin-left:0; }
 #_form_18_ ._form-title { font-size:1.2em; }
 #_form_18_ ._form_element { margin:0 0 20px; padding:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-element,#_form_18_ ._inline-style,#_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ label,#_form_18_ p,#_form_18_ textarea:not(.g-recaptcha-response) { float:none; display:block; width:100%; }
 #_form_18_ ._row._checkbox-radio label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row,#_form_18_ p,#_form_18_ label { margin-bottom:0.7em; width:100%; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"],#_form_18_ ._row input[type="radio"] { margin:0 !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"] + span label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row span label { margin:0 !important; width:initial !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._form-image { max-width:100%; height:auto !important; }
 #_form_18_ input[type="text"] { padding-left:10px; padding-right:10px; font-size:16px; line-height:1.3em; -webkit-appearance:none; }
 #_form_18_ input[type="radio"],#_form_18_ input[type="checkbox"] { display:inline-block; width:1.3em; height:1.3em; font-size:1em; margin:0 0.3em 0 0; vertical-align:baseline; }
 #_form_18_ button[type="submit"] { padding:20px; font-size:1.5em; }
 #_form_18_ ._inline-style { margin:20px 0 0 !important; }
 }
 #_form_18_ { position:relative; text-align:left; margin:25px auto 0; padding-top:20px; padding-right:20px; padding-bottom:20px; padding-left:20px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; *zoom:1; background:rgba(240, 243, 248, 1) !important; border-top:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-right:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-bottom:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-left:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; max-width:500px; -moz-border-radius:0px !important; -webkit-border-radius:0px !important; border-radius:0px !important; color:#000; }
 #_form_18_._inline-form,#_form_18_._inline-form ._form-content { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._row span,#_form_18_._inline-form ._row label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; line-height:1.6em; }
 #_form_18__inlineform input[type="text"],#_form_18__inlineform input[type="date"],#_form_18__inlineform input[type="tel"],#_form_18__inlineform select,#_form_18__inlineform textarea:not(.g-recaptcha-response) { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; font-color:#000; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._html-code * { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:700; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._submit { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-title { font-size:22px; line-height:normal; font-weight:600; margin-bottom:0; }
 #_form_18_._inline-form ._form-branding { font-family:"IBM Plex Sans", Helvetica, sans-serif; font-size:13px; font-weight:100; font-style:normal; text-decoration:none; }
 #_form_18_:before,#_form_18_:after { content:" "; display:table; }
 #_form_18_:after { clear:both; }
 #_form_18_._inline-style { width:auto; display:inline-block; }
 #_form_18_._inline-style input[type="text"],#_form_18_._inline-style input[type="date"] { padding:10px 12px; }
 #_form_18_._inline-style button._inline-style { position:relative; top:27px; }
 #_form_18_._inline-style p { margin:0; }
 #_form_18_._inline-style ._button-wrapper { position:relative; margin:27px 12.5px 0 20px; }
 #_form_18_ ._form-thank-you { position:relative; left:0; right:0; text-align:center; font-size:18px; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { #_form_18_._inline-form._inline-style ._inline-style._button-wrapper { margin-top:20px !important; margin-left:0 !important; }
 }
 #_form_18_ .iti.iti--allow-dropdown.iti--separate-dial-code { width:100%; }
 #_form_18_ .iti input { width:100%; height:32px; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag { background-color:#fff; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag:hover { background-color:rgba(0, 0, 0, 0.05); }
 #_form_18_ .iti__country-list { border-radius:4px; margin-top:4px; min-width:460px; }
 #_form_18_ .iti__country-list--dropup { margin-bottom:4px; }
 #_form_18_ .phone-error-hidden { display:none; }
 #_form_18_ .phone-error { color:#e40e49; }
 #_form_18_ .phone-input-error { border:1px solid #e40e49 !important; }

 #_form_18_ ._submit { width:250px; height:45px; font-weight:bold; font-size:16px; }
 #_form_18_ ._x27141261 select { height:30px; }
</style>
<form method="POST" action="https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php" id="_form_18_" class="_form _form_18 _inline-form  _dark" novalidate data-styles-version="5">
  <input type="hidden" name="u" value="18" />
  <input type="hidden" name="f" value="18" />
  <input type="hidden" name="s" />
  <input type="hidden" name="c" value="0" />
  <input type="hidden" name="m" value="0" />
  <input type="hidden" name="act" value="sub" />
  <input type="hidden" name="v" value="2" />
  <input type="hidden" name="or" value="495ca7eb927c2a548e64f56060bf9936" />
  <div class="_form-content">
    <div class="_form_element _x05148103 _full_width " >
      <label for="firstname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="firstname" name="firstname" placeholder="Nome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x18376488 _full_width " >
      <label for="lastname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="lastname" name="lastname" placeholder="Cognome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x62476374 _full_width " >
      <label for="email" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="email" name="email" placeholder="Indirizzo email" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x08496753 _full_width " >
      <fieldset class="_form-fieldset">
        <div class="_row">
          <legend for="field[16][]" class="_form-label">
            Privacy Policy
          </legend>
        </div>
        <input data-autofill="false" type="hidden" id="field[16][]" name="field[16][]" value="~|">
        <div class="_row _checkbox-radio">
          <input id="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi." type="checkbox" name="field[16][]" value="Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi."   >
          <span>
            <label for="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.">
              Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.
            </label>
          </span>
        </div>
      </fieldset>
    </div>
    <div class="_form_element _x07624565 _full_width _clear" >
      <div class="_html-code">
        <a href="https://www.iubenda.com/privacy-policy/565733#">Informativa</a>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x13050939 _full_width " >
      <label for="ls" class="_form-label">
        Verifica la richiesta.*
      </label>
      <div class="g-recaptcha" data-sitekey="6LcwIw8TAAAAACP1ysM08EhCgzd6q5JAOUR1a0Go">
      </div>
    </div>
    <div class="_button-wrapper _full_width">
      <button id="_form_18_submit" class="_submit" type="submit">
        ISCRIVITI
      </button>
    </div>
    <div class="_clear-element">
    </div>
  </div>
  <div class="_form-thank-you" style="display:none;">
  </div>
</form><script type="text/javascript">
window.cfields = {"16":"privacy_policy"};
window._show_thank_you = function(id, message, trackcmp_url, email) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'), thank_you = form.querySelector('._form-thank-you');
    form.querySelector('._form-content').style.display = 'none';
    thank_you.innerHTML = message;
    thank_you.style.display = 'block';
    const vgoAlias = typeof visitorGlobalObjectAlias === 'undefined' ? 'vgo' : visitorGlobalObjectAlias;
    var visitorObject = window[vgoAlias];
    if (email && typeof visitorObject !== 'undefined') {
        visitorObject('setEmail', email);
        visitorObject('update');
    } else if (typeof(trackcmp_url) != 'undefined' && trackcmp_url) {
        // Site tracking URL to use after inline form submission.
        _load_script(trackcmp_url);
    }
    if (typeof window._form_callback !== 'undefined') window._form_callback(id);
};
window._show_error = function(id, message, html) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'),
        err = document.createElement('div'),
        button = form.querySelector('button'),
        old_error = form.querySelector('._form_error');
    if (old_error) old_error.parentNode.removeChild(old_error);
    err.innerHTML = message;
    err.className = '_error-inner _form_error _no_arrow';
    var wrapper = document.createElement('div');
    wrapper.className = '_form-inner';
    wrapper.appendChild(err);
    button.parentNode.insertBefore(wrapper, button);
    var submitButton = form.querySelector('[id^="_form"][id$="_submit"]');
    submitButton.disabled = false;
    submitButton.classList.remove('processing');
    if (html) {
        var div = document.createElement('div');
        div.className = '_error-html';
        div.innerHTML = html;
        err.appendChild(div);
    }
};
window._load_script = function(url, callback, isSubmit) {
    var head = document.querySelector('head'), script = document.createElement('script'), r = false;
    var submitButton = document.querySelector('#_form_18_submit');
    script.type = 'text/javascript';
    script.charset = 'utf-8';
    script.src = url;
    if (callback) {
        script.onload = script.onreadystatechange = function() {
            if (!r && (!this.readyState || this.readyState == 'complete')) {
                r = true;
                callback();
            }
        };
    }
    script.onerror = function() {
        if (isSubmit) {
            if (script.src.length > 10000) {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Accorcia le risposte e riprova.");
            } else {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Riprova.");
            }
            submitButton.disabled = false;
            submitButton.classList.remove('processing');
        }
    }

    head.appendChild(script);
};
(function() {
    if (window.location.search.search("excludeform") !== -1) return false;
    var getCookie = function(name) {
        var match = document.cookie.match(new RegExp('(^|; )' + name + '=([^;]+)'));
        return match ? match[2] : null;
    }
    var setCookie = function(name, value) {
        var now = new Date();
        var time = now.getTime();
        var expireTime = time + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365;
        now.setTime(expireTime);
        document.cookie = name + '=' + value + '; expires=' + now + ';path=/; Secure; SameSite=Lax;';
    }
            var addEvent = function(element, event, func) {
        if (element.addEventListener) {
            element.addEventListener(event, func);
        } else {
            var oldFunc = element['on' + event];
            element['on' + event] = function() {
                oldFunc.apply(this, arguments);
                func.apply(this, arguments);
            };
        }
    }
    var _removed = false;
        var form_to_submit = document.getElementById('_form_18_');
    var allInputs = form_to_submit.querySelectorAll('input, select, textarea'), tooltips = [], submitted = false;

    var getUrlParam = function(name) {
        if (name.toLowerCase() !== 'email') {
            var params = new URLSearchParams(window.location.search);
            return params.get(name) || false;
        }
        // email is a special case because a plus is valid in the email address
        var qString = window.location.search;
        if (!qString) {
            return false;
        }
        var parameters = qString.substr(1).split('&');
        for (var i = 0; i < parameters.length; i++) {
            var parameter = parameters[i].split('=');
            if (parameter[0].toLowerCase() === 'email') {
                return parameter[1] === undefined ? true : decodeURIComponent(parameter[1]);
            }
        }
        return false;
    };

    var acctDateFormat = "%d/%m/%Y";
    var getNormalizedDate = function(date, acctFormat) {
        var decodedDate = decodeURIComponent(date);
        if (acctFormat && acctFormat.match(/(%d|%e).*%m/gi) !== null) {
            return decodedDate.replace(/(\d{2}).*(\d{2}).*(\d{4})/g, '$3-$2-$1');
        } else if (Date.parse(decodedDate)) {
            var dateObj = new Date(decodedDate);
            var year = dateObj.getFullYear();
            var month = dateObj.getMonth() + 1;
            var day = dateObj.getDate();
            return `${year}-${month < 10 ? `0${month}` : month}-${day < 10 ? `0${day}` : day}`;
        }
        return false;
    };

    var getNormalizedTime = function(time) {
        var hour, minutes;
        var decodedTime = decodeURIComponent(time);
        var timeParts = Array.from(decodedTime.matchAll(/(\d{1,2}):(\d{1,2})\W*([AaPp][Mm])?/gm))[0];
        if (timeParts[3]) { // 12 hour format
            var isPM = timeParts[3].toLowerCase() === 'pm';
            if (isPM) {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '12' : `${parseInt(timeParts[1]) + 12}`;
            } else {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '0' : timeParts[1];
            }
        } else { // 24 hour format
            hour = timeParts[1];
        }
        var normalizedHour = parseInt(hour) < 10 ? `0${parseInt(hour)}` : hour;
        var minutes = timeParts[2];
        return `${normalizedHour}:${minutes}`;
    };

    for (var i = 0; i < allInputs.length; i++) {
        var regexStr = "field\\[(\\d+)\\]";
        var results = new RegExp(regexStr).exec(allInputs[i].name);
        if (results != undefined) {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name.match(/\[time\]$/)
                ? `${window.cfields[results[1]]}_time`
                : window.cfields[results[1]];
        } else {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name;
        }
        var fieldVal = getUrlParam(allInputs[i].dataset.name);

        if (fieldVal) {
            if (allInputs[i].dataset.autofill === "false") {
                continue;
            }
            if (allInputs[i].type == "radio" || allInputs[i].type == "checkbox") {
                if (allInputs[i].value == fieldVal) {
                    allInputs[i].checked = true;
                }
            } else if (allInputs[i].type == "date") {
                allInputs[i].value = getNormalizedDate(fieldVal, acctDateFormat);
            } else if (allInputs[i].type == "time") {
                allInputs[i].value = getNormalizedTime(fieldVal);
            } else {
                allInputs[i].value = fieldVal;
            }
        }
    }

    var remove_tooltips = function() {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
        }
        tooltips = [];
    };
    var remove_tooltip = function(elem) {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (tooltips[i].elem === elem) {
                tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
                tooltips.splice(i, 1);
                return;
            }
        }
    };
    var create_tooltip = function(elem, text) {
        var tooltip = document.createElement('div'),
            arrow = document.createElement('div'),
            inner = document.createElement('div'), new_tooltip = {};
        if (elem.type != 'radio' && elem.type != 'checkbox') {
            tooltip.className = '_error';
            arrow.className = '_error-arrow';
            inner.className = '_error-inner';
            inner.innerHTML = text;
            tooltip.appendChild(arrow);
            tooltip.appendChild(inner);
            elem.parentNode.appendChild(tooltip);
        } else {
            tooltip.className = '_error-inner _no_arrow';
            tooltip.innerHTML = text;
            elem.parentNode.insertBefore(tooltip, elem);
            new_tooltip.no_arrow = true;
        }
        new_tooltip.tip = tooltip;
        new_tooltip.elem = elem;
        tooltips.push(new_tooltip);
        return new_tooltip;
    };
    var resize_tooltip = function(tooltip) {
        var rect = tooltip.elem.getBoundingClientRect();
        var doc = document.documentElement,
            scrollPosition = rect.top - ((window.pageYOffset || doc.scrollTop)  - (doc.clientTop || 0));
        if (scrollPosition < 40) {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _below';
        } else {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _above';
        }
    };
    var resize_tooltips = function() {
        if (_removed) return;
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (!tooltips[i].no_arrow) resize_tooltip(tooltips[i]);
        }
    };
    var validate_field = function(elem, remove) {
        var tooltip = null, value = elem.value, no_error = true;
        remove ? remove_tooltip(elem) : false;
        if (elem.type != 'checkbox') elem.className = elem.className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
        if (elem.getAttribute('required') !== null) {
            if (elem.type == 'radio' || (elem.type == 'checkbox' && /any/.test(elem.className))) {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name];
                if (!(elems instanceof NodeList || elems instanceof HTMLCollection) || elems.length <= 1) {
                    no_error = elem.checked;
                }
                else {
                    no_error = false;
                    for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                        if (elems[i].checked) no_error = true;
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (elem.type =='checkbox') {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name], found = false, err = [];
                no_error = true;
                for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                    if (elems[i].getAttribute('required') === null) continue;
                    if (!found && elems[i] !== elem) return true;
                    found = true;
                    elems[i].className = elems[i].className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
                    if (!elems[i].checked) {
                        no_error = false;
                        elems[i].className = elems[i].className + ' _has_error';
                        err.push("È necessario verificare %s".replace("%s", elems[i].value));
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, err.join('<br/>'));
                }
            } else if (elem.tagName == 'SELECT') {
                var selected = true;
                if (elem.multiple) {
                    selected = false;
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected) {
                            selected = true;
                            break;
                        }
                    }
                } else {
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected
                            && (!elem.options[i].value
                            || (elem.options[i].value.match(/\n/g)))
                        ) {
                            selected = false;
                        }
                    }
                }
                if (!selected) {
                    elem.className = elem.className + ' _has_error';
                    no_error = false;
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (value === undefined || value === null || value === '') {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Questo campo è obbligatorio.");
            }
        }
        if (no_error && (elem.id == 'field[]' || elem.id == 'ca[11][v]')) {
            if (elem.className.includes('phone-input-error')) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
            }
        }
        if (no_error && elem.name == 'email') {
            if (!value.match(/^[\+_a-z0-9-'&=]+(\.[\+_a-z0-9-']+)*@[a-z0-9-]+(\.[a-z0-9-]+)*(\.[a-z]{2,})$/i)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci un indirizzo email valido.");
            }
        }
        if (no_error && /date_field/.test(elem.className)) {
            if (!value.match(/^\d\d\d\d-\d\d-\d\d$/)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci una data valida.");
            }
        }
        tooltip ? resize_tooltip(tooltip) : false;
        return no_error;
    };
    var needs_validate = function(el) {
        if(el.getAttribute('required') !== null){
            return true
        }
        if(el.name === 'email' && el.value !== ""){
            return true
        }

        if((el.id == 'field[]' || el.id == 'ca[11][v]') && el.className.includes('phone-input-error')){
            return true
        }

        return false
    };
    var validate_form = function(e) {
        var err = form_to_submit.querySelector('._form_error'), no_error = true;
        if (!submitted) {
            submitted = true;
            for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
                var input = allInputs[i];
                if (needs_validate(input)) {
                    if (input.type == 'tel') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                    if (input.type == 'text' || input.type == 'number' || input.type == 'time') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'radio' || input.type == 'checkbox') {
                        (function(el) {
                            var radios = form_to_submit.elements[el.name];
                            for (var i = 0; i < radios.length; i++) {
                                addEvent(radios[i], 'click', function() {
                                    validate_field(el, true);
                                });
                            }
                        })(input);
                    } else if (input.tagName == 'SELECT') {
                        addEvent(input, 'change', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'textarea'){
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                }
            }
        }
        remove_tooltips();
        for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
            var elem = allInputs[i];
            if (needs_validate(elem)) {
                if (elem.tagName.toLowerCase() !== "select") {
                    elem.value = elem.value.trim();
                }
                validate_field(elem) ? true : no_error = false;
            }
        }
        if (!no_error && e) {
            e.preventDefault();
        }
        resize_tooltips();
        return no_error;
    };
    addEvent(window, 'resize', resize_tooltips);
    addEvent(window, 'scroll', resize_tooltips);

    var hidePhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.remove("phone-error");
        errorMessage.classList.add("phone-error-hidden");
        input.classList.remove("phone-input-error");
    };

    var initializePhoneInput = function(input, defaultCountry) {
        return window.intlTelInput(input, {
            utilsScript: "https://unpkg.com/intl-tel-input@17.0.18/build/js/utils.js",
            autoHideDialCode: false,
            separateDialCode: true,
            initialCountry: defaultCountry,
            preferredCountries: []
        });
    }

    var setPhoneInputEventListeners = function(inputId, input, iti) {
        input.addEventListener('blur', function() {
            var errorMessage = document.getElementById("error-msg-" + inputId);
            if (input.value.trim()) {
                if (iti.isValidNumber()) {
                    iti.setNumber(iti.getNumber());
                    if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                        hidePhoneInputError(inputId);
                    }
                } else {
                    showPhoneInputError(inputId)
                }
            } else {
                if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                    hidePhoneInputError(inputId);
                }
            }
        });

        input.addEventListener("countrychange", function() {
            iti.setNumber('');
        });

        input.addEventListener("keydown", function(e) {
            var charCode = (e.which) ? e.which : e.keyCode;
            if (charCode > 31 && (charCode < 48 || charCode > 57) && charCode !== 8) {
                e.preventDefault();
            }
        });
    };

    var showPhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.add("phone-error");
        errorMessage.classList.remove("phone-error-hidden");
        input.classList.add("phone-input-error");
    };


    window['recaptcha_callback'] = function() {
  // Get all recaptchas in the DOM (there may be more than one form on the page).
  var recaptchas = document.getElementsByClassName("g-recaptcha");
  for (var i in recaptchas) {
    // Set the recaptcha element ID, so the recaptcha can be applied to each element.
    var recaptcha_id = "recaptcha_" + i;
    recaptchas[i].id = recaptcha_id;
    var el = document.getElementById(recaptcha_id);
    if (el != null) {
      var sitekey = el.getAttribute("data-sitekey");
      var stoken = el.getAttribute("data-stoken");
      grecaptcha.render(recaptcha_id, {"sitekey":sitekey,"stoken":stoken});
    }
  }
};    _load_script(
        "https://www.google.com/recaptcha/api.js?onload=recaptcha_callback&render=explicit"
    );
    var _form_serialize = function(form){if(!form||form.nodeName!=="FORM"){return }var i,j,q=[];for(i=0;i<form.elements.length;i++){if(form.elements[i].name===""){continue}switch(form.elements[i].nodeName){case"INPUT":switch(form.elements[i].type){case"tel":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].previousSibling.querySelector('div.iti__selected-dial-code').innerText)+encodeURIComponent(" ")+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"text":case"number":case"date":case"time":case"hidden":case"password":case"button":case"reset":case"submit":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"checkbox":case"radio":if(form.elements[i].checked){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value))}break;case"file":break}break;case"TEXTAREA":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"SELECT":switch(form.elements[i].type){case"select-one":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"select-multiple":for(j=0;j<form.elements[i].options.length;j++){if(form.elements[i].options[j].selected){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].options[j].value))}}break}break;case"BUTTON":switch(form.elements[i].type){case"reset":case"submit":case"button":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break}break}}return q.join("&")};

    const formSupportsPost = false;
    var form_submit = function(e) {
        e.preventDefault();
        if (validate_form()) {
            // use this trick to get the submit button & disable it using plain javascript
            var submitButton = e.target.querySelector('#_form_18_submit');
            submitButton.disabled = true;
            submitButton.classList.add('processing');
                        var serialized = _form_serialize(
                document.getElementById('_form_18_')
            ).replace(/%0A/g, '\\n');
            var err = form_to_submit.querySelector('._form_error');
            err ? err.parentNode.removeChild(err) : false;
            async function submitForm() {
              var formData = new FormData();
              const searchParams = new URLSearchParams(serialized);
              searchParams.forEach((value, key) => {
                formData.append(key, value);
              });

              const response = await fetch('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?jsonp=true', {
                headers: {
                  "Accept": "application/json"
                },
                body: formData,
                method: "POST"
              });
              return response.json();
            }

            if (formSupportsPost) {
              submitForm().then((data) => {
                eval(data.js);
              });
            } else {
              _load_script('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?' + serialized + '&jsonp=true', null, true);
            }
        }
        return false;
    };
    addEvent(form_to_submit, 'submit', form_submit);
})();

</script>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5fb94048 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="5fb94048" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4adac3d2 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="4adac3d2" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-39cf6ac3 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="39cf6ac3" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-611ae748 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="611ae748" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-480b3190" data-id="480b3190" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-9117eed elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="9117eed" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-16716cbb" data-id="16716cbb" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-353ca1ce elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="353ca1ce" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5ec49602 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="5ec49602" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73cc46d6 elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="73cc46d6" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/commissioning-engineer-nel-pharma-ruolo-competenze-e-impatto-su-compliance-e-performance/">Commissioning Engineer nel Pharma: ruolo, competenze e impatto su compliance e performance </a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ridurre l’impatto delle Deviazioni e semplificarne la gestione con il digitale</title>
		<link>https://www.s4bt.it/la-gestione-delle-deviazioni/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 11 Feb 2026 17:17:11 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Digital Transformation]]></category>
		<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://10.100.0.5/WordPress/?p=1319</guid>

					<description><![CDATA[<p>BLOG Le deviazioni nelle aziende Life Science sono un processo molto frequente, che scaturisce nel momento in cui eventi o problemi inattesi allontanano da un processo GMP approvato e/o da ciò che è richiesto/accettato in area GMP. Le deviazioni hanno un grande impatto su tutto il sistema azienda. Possono bloccare o rigettare interi lotti, coinvolgere diversi reparti nelle [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/la-gestione-delle-deviazioni/">Ridurre l’impatto delle Deviazioni e semplificarne la gestione con il digitale</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="1319" class="elementor elementor-1319" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-718f17d elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="718f17d" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-745f6a04" data-id="745f6a04" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-3e5a605f elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3e5a605f" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7ff8c360 elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="7ff8c360" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4746cf72 elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="4746cf72" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Ridurre l’impatto delle Deviazioni e semplificarne la gestione con il digitale</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-98a0d0b elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="98a0d0b" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Ridurre l’impatto delle Deviazioni e semplificarne la gestione con il digitale</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-34260ef2 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="34260ef2" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/redazione/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Redazione					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2026/02/11/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>11/02/2026</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-60a85018 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="60a85018" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-754c2c11" data-id="754c2c11" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-2e81857 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="2e81857" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Le deviazioni nelle aziende Life Science sono un processo molto frequente, che scaturisce nel momento in cui <strong>eventi o problemi inattesi allontanano da un processo GMP</strong> approvato e/o da ciò che è richiesto/accettato in area GMP.</p><p>Le deviazioni hanno un grande impatto su tutto il sistema azienda. Possono <strong>bloccare o rigettare interi lotti</strong>, coinvolgere diversi reparti nelle investigazioni e generare CAPA con azioni che a cascata riguardano anche tutta l’azienda.</p><p>Necessitano inoltre di una <strong>gestione molto attenta</strong> perché possono impattare l’identità, la forza, la qualità, la purezza, la sicurezza, l’efficacia, le prestazioni, l’affidabilità o la durata di un farmaco o dispositivo. Anche per questo le deviazioni durante le <strong>ispezioni</strong> ricevono molte attenzioni.</p><p>Ogni evento o problema inatteso deve essere quindi <strong>documentato, valutato e quando necessario</strong> investigato per determinare le cause di origine e evitarne la ricorrenza.</p><p>Nei prossimi paragrafi presenteremo <strong>strumenti e approcci utili per ridurre l’impatto delle deviazioni</strong> e semplificarne la gestione con un sistema digitale.</p><h2>Strumenti e approcci per diminuire l’impatto delle deviazioni</h2><div class="wp-block-spacer" style="height: 50px;" aria-hidden="true"><span style="font-size: 14px; color: var( --e-global-color-text ); letter-spacing: var( --e-global-typography-primary-letter-spacing );"> </span></div><div class="wp-block-spacer" style="height: 50px;" aria-hidden="true"><span style="font-size: 14px; color: var( --e-global-color-text ); letter-spacing: var( --e-global-typography-primary-letter-spacing );">Come abbiamo detto le deviazioni impattano la produzione di farmaci e dispositivi, possono essere rilevate da chiunque in azienda e le azioni scaturite riguardare ogni reparto.</span></div><p>Tenere sotto controllo la <strong>quantità di deviazioni</strong> e cercare di diminuirle è fondamentale per la <strong>produttività</strong> e <strong>l’efficienza</strong> aziendale. Il passaggio da un approccio reattivo ad un approccio pro-attivo, migliora il sistema qualità, riduce i costi e aumenta la produttività dell’azienda.</p><p>Il <strong>Quality risk management</strong> è uno strumento sempre più richiesto dagli enti ispettivi a supporto dei processi di qualità. A questo si aggiungono anche l’<strong>analisi approfondita dei Trend</strong>, così come una maggiore <strong>attenzione alla formazione del personale</strong>.</p><p>Per quanto riguarda la gestione delle deviazioni, la complessità di tenere sotto controllo tutte le attività, le scadenze e le documentazioni prodotte, può essere ridotta con un <strong>sistema digitale, </strong>supporto fondamentale al QA Compliance per l’esecuzione e supervisione del processo.</p><h2>Quality Risk Management e Deviazioni</h2><div class="wp-block-spacer" style="height: 52px;" aria-hidden="true"> </div><p>Il Quality Risk Management (QRM) come approccio strategico, sistemico e documentato per la gestione del rischio è diventato un requisito fondamentale per le moderne GMP e raccomandato da <strong>standard internazionali come WHO o ICH Q9</strong>.</p><p>Un sistema di gestione di deviazioni efficiente, dovrebbe implementare un meccanismo per <strong>discriminare gli eventi basandosi sulla loro rilevanza</strong> e la loro categorizzazione obiettiva, concentrando quindi le risorse e gli sforzi sull’investigazione delle root causes solo per le deviazioni rilevanti.</p><p>Anche un sistema robusto di CAPA dipende a monte da un’efficiente gestione delle deviazioni che valuta l’evento in base al rischio associato, lo classifica e agisce di conseguenza in modo tempestivo, verificando l’efficacia delle azioni intraprese.</p><p>Il QRM come strumento formale o informale applicato alle deviazioni dà la possibilità di <strong>determinare l’impatto di una deviazione su un processo o prodotto in modo obiettivo</strong>, per categorizzare e facilitare la sua gestione. ICH Q9 consiglia l’uso di questo approccio per diversi scopi, come l’identificazione delle root cause e delle azioni correttive durante le investigazioni di OOS, reclami, difetti di qualità, deviazioni, trend, ecc.</p><p>Nel documento “Deviation Handling and Quality Risk Management”, la <strong>World Health Organization</strong>, propone una possibile strategia, utilizzando il QRM, per differenziare eventi non significanti che non impattano la qualità del prodotto, eventi che violano le norme e procedure, e deviazioni con un probabile impatto sulla qualità del prodotto.</p><p><strong>LEGGI ANCHE:</strong> <a href="https://www.s4bt.it/strumenti-consigli-quality-risk-management/" target="_blank" rel="noreferrer noopener">Strumenti e consigli per utilizzare al meglio il Quality Risk Managemen</a></p><h2>Errore umano e Training del Personale</h2><div class="wp-block-spacer" style="height: 50px;" aria-hidden="true"> </div><p>Tra le cause principali di deviazioni è molto frequente l’errore umano. La risorsa ha ricevuto la procedura, magari ha fatto anche un training e si è qualificato, ma niente <em>Errare Humanum Est</em>. La maggior parte delle volte viene assegnato un <strong>retraining tra le azioni CAPA</strong>.</p><p>Molte procedure, training o processi non vengono tuttavia ben recepiti dal personale e spesso anche un retraining non è sufficiente a evitare il ripetersi dell’errore. Potrebbero anche esserci <strong>altre cause dietro un errore umano</strong>, come un processo che non è progettato per prevenire l’errore o un ambiente che ostacola una performance ottimale della risorsa. </p><p>Un consiglio è <strong>approfondire la root cause</strong> dell’errore umano andando oltre il semplice retraining.</p><p>Su quest’ultimo in particolare è importante valutare anche l’efficacia della formazione. Di seguito alcune <strong>domande</strong> che potrebbero tornarti utili:</p><ul><li>Il training riflette il contenuto della procedura? Gli operatori, risorse eseguono le attività tutti nello stesso modo?</li><li>La prima volta la risorsa ha eseguito l’attività da solo?</li><li>La risorsa ha fatto abbastanza pratica sull’attività, o il training è stato veloce?</li><li>Il tempo dedicato al training è stato utilizzato per attività di training appropriate?</li><li>Il trainer ha verificato l’abilità della risorsa ad eseguire ogni punto richiesto dell’attività? Secondo quale standard?</li><li>La risorsa può accedere liberamente alle informazioni necessarie per eseguire l’attività?</li><li>Il trainer ha mostrato correttamente alla risorsa come eseguire un task? Il trainer ha le conoscenze e abilità richieste per insegnare? </li></ul><p>Un altro consiglio è indagare anche sulla <strong>procedura di riferimento</strong>:</p><ul><li>la procedura è chiara, semplice nella descrizione delle azioni? </li><li>possono esserci errori o ambiguità,  oppure la procedura può risultare inadeguata e impossibile da eseguire?</li></ul><h2>La Gestione delle deviazioni in un sistema digitale</h2><div class="wp-block-spacer" style="height: 49px;" aria-hidden="true"> </div><p>Gestire la deviazione insieme ad altri processi in un <strong>unico sistema digitale</strong> è ormai una misura necessaria per la gestione della qualità in azienda, per tenere sotto controllo i processi e per non incorrere in spiacevoli situazioni in caso di ispezione.</p><p>Le aziende che scelgono la strada di un sistema digitale per la gestione delle deviazioni e di altri processi, inoltre possono contare sulla disponibilità di una grande quantità di dati, per effettuare <strong>analisi approfondite</strong>, incrociate, misurare indici di performance, calcolare meglio il rischio partendo da dati storici e strutturare strategie e azioni preventive mirate.</p><hr class="wp-block-separator has-text-color has-background is-style-wide" style="background-color: #24d900; color: #24d900;" /><h2> </h2><h2>PRAGMA4U</h2><p><a href="https://pragma4u.it" target="_blank" rel="noopener">PRAGMA4U</a> è una piattaforma di Workflow Management System <strong>modulare</strong> e <strong>scalabile</strong> che digitalizza i processi di lavoro in conformità alle linee guida FDA e cGxP.</p><p>Consente alle aziende di: avere una <strong>documentazione</strong> protetta, sempre aggiornata, organizzata e collegata ai processi di origine; di assegnare ed eseguire le <strong>attività</strong> di lavoro direttamente sulla piattaforma; di condividere facilmente informazioni tra reparti; tenere sotto <strong>controllo</strong> i processi con KPI ed estrarre <strong>report</strong> e <strong>dossier</strong> utili in caso di <strong>ispezione</strong>.</p><p>La piattaforma può contenere più processi, creando una vera e propria <strong>mappa digitale dell’azienda</strong>. Si integra inoltre ad altri sistemi come <strong>ERP</strong> semplificando la compilazione e aggiornamento dei dati.</p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-604c109c" data-id="604c109c" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-17b31087 elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="17b31087" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-704e4b80" data-id="704e4b80" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:6961,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/digital-business-and-technology-SNQVNDV.jpg&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-60238a10 elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="60238a10" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://pragma4u.it">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">PRAGMA4U</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-26869298 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="26869298" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-1a8881b6" data-id="1a8881b6" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-17bc58d5 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="17bc58d5" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-82fa3ab elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="82fa3ab" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><a href="https://www.s4bt.it/gestione-del-capa/"><em>Alla scoperta del CAPA. Strumenti e tecniche per ottimizzare il processo</em></a></p>
<p><em><a href="https://www.s4bt.it/change-control-digitalizzazione/">Le sfide del Change Control tra condivisione, documentazione, Training e digitalizzazione</a></em></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-18fc967b elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="18fc967b" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-adf3c6d elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="adf3c6d" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7f69fe46 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="7f69fe46" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-11a11475 elementor-widget elementor-widget-shortcode" data-id="11a11475" data-element_type="widget" data-widget_type="shortcode.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-shortcode"><script src="https://a.leadbi.com/f/d8b2ec7e-4110-44df-86db-77e5248cd6c2.js" id="d8b2ec7e-4110-44df-86db-77e5248cd6c2" defer></script></div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7f784d14 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="7f784d14" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-39411578 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="39411578" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73d27e07 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="73d27e07" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-31dbdb59 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="31dbdb59" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-60bb1c55" data-id="60bb1c55" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-2bbd3d96 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="2bbd3d96" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-7b51696c" data-id="7b51696c" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-34e3e012 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="34e3e012" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5937ae8 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="5937ae8" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-189679b3 elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="189679b3" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/la-gestione-delle-deviazioni/">Ridurre l’impatto delle Deviazioni e semplificarne la gestione con il digitale</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>PPWR e packaging farmaceutico: cosa cambia davvero tra deroghe, obblighi e nuove strategie di compliance</title>
		<link>https://www.s4bt.it/ppwr-packaging-farmaceutico/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 15 Jan 2026 11:03:52 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=19294</guid>

					<description><![CDATA[<p>Il PPWR rappresenta una svolta storica per il packaging in Europa, compreso il packaging farmaceutico, pur con eccezioni mirate per garantire sicurezza e sterilità. Per le aziende pharma il messaggio è chiaro: non si è “esenti”, ma si entra in un regime regolatorio che richiede riprogettazione, tracciabilità e scelte di sostenibilità compatibili con GMP e tutela del paziente.   [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/ppwr-packaging-farmaceutico/">PPWR e packaging farmaceutico: cosa cambia davvero tra deroghe, obblighi e nuove strategie di compliance</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="19294" class="elementor elementor-19294" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-155ccd49 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="155ccd49" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-77c518a6" data-id="77c518a6" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-84a939e elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="84a939e" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p class="wp-block-heading"><span class="TextRun SCXW1578232 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW1578232 BCX0">Il PPWR rappresenta una svolta storica per il packaging in Europa</span><span class="NormalTextRun SCXW1578232 BCX0">, compreso il</span><span class="NormalTextRun SCXW1578232 BCX0"> packaging farmaceutico, pur con eccezioni mirate per garantire sicurezza e sterilità. Per le aziende </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW1578232 BCX0">pharma</span><span class="NormalTextRun SCXW1578232 BCX0"> il messaggio è chiaro: non si è “esenti”, ma si entra in un regime regolatorio che richiede riprogettazione, tracciabilità e scelte di sostenibilità compatibili con GMP e tutela del paziente. </span></span><span class="EOP SCXW1578232 BCX0" data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:0,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-18e28e3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="18e28e3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default"> Cos’è il PPWR e perché interessa il farmaceutico </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-7813d40 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="7813d40" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p class="wp-block-heading">l<a href="http://il%20https//eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202500040PPWR%20rappresenta%20una%20svolta%20storica%20per%20il%20packaging%20in%20Europa,%20compreso%20il%20packaging%20farmaceutico,%20pur%20con%20eccezioni%20mirate%20per%20garantire%20sicurezza%20e%20sterilit%C3%A0.%20Per%20le%20aziende%20pharma%20il%20messaggio%20%C3%A8%20chiaro:%20non%20si%20%C3%A8%20%E2%80%9Cesenti%E2%80%9D,%20ma%20si%20entra%20in%20un%20regime%20regolatorio%20che%20richiede%20riprogettazione,%20tracciabilit%C3%A0%20e%20scelte%20di%20sostenibilit%C3%A0%20compatibili%20con%20GMP%20e%20tutela%20del%20paziente." target="_blank" rel="noreferrer noopener"> PPWR</a> (Packaging and Packaging Waste Regulation) è il nuovo Regolamento europeo sugli imballaggi e i rifiuti di imballaggio che sostituirà l’attuale <a href="https://eur-lex.europa.eu/legal-content/IT/TXT/PDF/?uri=CELEX:31994L0062">Direttiva 94/62/CE</a>, con applicazione diretta in tutti gli Stati membri. L’obiettivo è ridurre i rifiuti di imballaggio, armonizzare il mercato interno e fare in modo che <strong>entro il 2030 tutti gli imballaggi immessi sul mercato UE siano riciclabili</strong>, con ulteriori target di riduzione e circolarità al 2040.  </p><p><span class="TextRun SCXW91924312 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW91924312 BCX0">Sebbene il PPWR riguardi praticamente tutti i settori, </span><span class="NormalTextRun SCXW91924312 BCX0">per il<strong> packaging farmaceutico</strong> il prevede sia <strong>deroghe sostanziali</strong> (soprattutto sul contenuto di riciclato) sia <strong>tempistiche più lunghe</strong> per alcuni requisiti, ma non introduce un’esenzione totale: <strong>le aziende devono comunque pianificare un adeguamento graduale</strong>. </span></span></p><p><span class="TextRun SCXW91924312 BCX0" lang="IT-IT" xml:lang="IT-IT" data-contrast="auto"><span class="NormalTextRun SCXW91924312 BCX0">I concetti chiave sono<em> “immediate e </em></span><em><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW91924312 BCX0">outer</span><span class="NormalTextRun SCXW91924312 BCX0"> packaging di </span><span class="NormalTextRun SpellingErrorV2Themed SCXW91924312 BCX0">medicinal</span></em><span class="NormalTextRun SCXW91924312 BCX0"><em> products”</em> e<em> “contact-sensitive packaging”</em>, che godono di trattamenti differenziati rispetto al resto del packaging in plastica.</span></span><span class="EOP SCXW91924312 BCX0" data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-9ea97a9 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="9ea97a9" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">PPWR in sintesi: obiettivi, tempistiche e principi chiave </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73e878f elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="73e878f" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Il PPWR si fonda su alcuni pilastri che impattano trasversalmente tutti i tipi di imballaggio, compreso quello farmaceutico. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="auto">Riduzione dei rifiuti di imballaggio</span></b><span data-contrast="auto"> lungo l’intero ciclo di vita, con l’obbligo di evitare soluzioni sovradimensionate o non necessarie. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="auto">Riciclabilità effettiva:</span></b><span data-contrast="auto"> tutti gli imballaggi devono essere progettati per il riciclo (Design for Recycling) entro il 2030 e riciclati “su vasta scala” entro il 2035, cioè raccolti, selezionati e trattati da catene fisiche e scalabili di raccolta, selezione e trattamento dei rifiuti di imballaggio. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="1" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><b><span data-contrast="auto">Aumento del contenuto di materiale riciclato (PCR)</span></b><span data-contrast="auto"> negli imballaggi in plastica, con target obbligatori a partire dal 2030 e più stringenti verso il 2040. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2877d59 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="2877d59" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Tempistiche chiave per il settore healthcare </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-73952b1 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="73952b1" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Per il settore sanitario (medicale, diagnostico, farmaceutico) alcune prescrizioni sono differenziate o posticipate. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="2" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Il PPWR è stato adottato nel 2024 e diventa applicabile a partire dal 2026, con scaglionamenti diversi a seconda dei requisiti. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="2" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Entro il 2030 tutti gli imballaggi dovranno essere progettati per il riciclo, ma la farmaceutica beneficia di una deroga per il packaging “contact-sensitive” con revisione prevista nel 2035. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="2" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">I target obbligatori di PCR non si applicano al packaging farmaceutico “contact-sensitive”, che rimane esentato per ora in modo indefinito. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-a44d653 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="a44d653" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Packaging farmaceutico e PPWR: campo di applicazione e deroghe </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-dd1a833 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="dd1a833" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Nel contesto del PPWR, il packaging farmaceutico include l’imballaggio primario e secondario dei medicinali, in quanto direttamente o strettamente collegato al prodotto medicinale e alla sua protezione da agenti esterni. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="3" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Imballaggio primario: flaconi, blister, siringhe pre-riempite, fiale, tubi, contenitori che entrano in contatto diretto con il medicinale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="3" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Imballaggio secondario: astucci, scatole, imballi di raggruppamento legati a un singolo medicinale o a un kit terapeutico. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">il packaging farmaceutico viene trattato come “contact-sensitive packaging” con requisiti specifici e talvolta attenuati rispetto ad altri imballaggi in plastica o cartone. </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-214ad26 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="214ad26" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Deroghe e esenzioni per il farmaceutico </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4a216fc elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="4a216fc" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">l Regolamento riconosce che la sicurezza del paziente e la sterilità del prodotto hanno priorità rispetto all’utilizzo di materiale riciclato o alla sostituzione dei polimeri. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="4" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Esenzione per l’obbligo di contenuto minimo di plastica riciclata (PCR) per il packaging “contact sensitive”, tra cui il packaging farmaceutico primario e secondario. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="4" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Deroga temporale all’obbligo di “design for recycling” entro il 2030 per gli imballaggi healthcare a contatto con il prodotto, con rinvio e revisione al 2035. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="4" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="3" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Eccezioni e valutazioni particolari per alcuni materiali o trattamenti quando necessari a garantire barriere contro luce, umidità, ossigeno o contaminazioni critiche. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Queste deroghe non annullano l’esigenza di riprogettare il packaging in chiave di riduzione dei volumi, ottimizzazione logistica e inserimento dell’etichettatura ambientale, che si applicano comunque anche al farmaceutico. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-9d9a574 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="9d9a574" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Requisiti chiave per il packaging farmaceutico </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-75c95c0 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="75c95c0" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Riduzione dell’eccesso di imballaggio e dello spazio vuoto</h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-f1422ab elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="f1422ab" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Una novità concreta del PPWR riguarda il contenimento dello spazio vuoto e la riduzione del sovraimballaggio. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="5" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Il Regolamento prevede un rapporto massimo di spazio vuoto del 50% per imballaggi assemblati, da trasporto e per l’e-commerce, con impatto anche sui flussi distributivi della filiera farmaceutica. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="5" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Le aziende dovranno dimostrare che il peso e il volume degli imballaggi sono minimizzati compatibilmente con i requisiti di protezione, riducendo scatole sovradimensionate, alveoli inutili o strati ridondanti di materiale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Per il farmaceutico, ciò significa ripensare formati e configurazioni logistiche (shipper, imballi di spedizione, multipack ospedalieri) mantenendo integrità e tracciabilità ma riducendo volumi e materiali. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-0acc43d elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="0acc43d" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Riciclabilità, materiali e PFAS</h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4341021 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="4341021" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Anche se il packaging farmaceutico primario è parzialmente esentato da alcuni target, l’orientamento generale resta quello di favorire soluzioni riciclabili e lontane da sostanze problematiche. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="6" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Entro il 2030 il design dovrà comunque tendere alla riciclabilità, in attesa delle specifiche DfR (Design for Recycling)* settoriali previste entro il 2028, che stabiliranno criteri di valutazione della riciclabilità con classi da A a C. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="6" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Il PPWR include misure di riduzione per metalli pesanti e PFAS, in particolare per gli imballaggi a contatto con prodotti di consumo; alcune aziende healthcare stanno già migrando verso soluzioni senza PFAS intenzionalmente aggiunti. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Per la farmaceutica, il bilanciamento tra barriere funzionali, compatibilità con il prodotto e riduzione di PFAS/metalli richiederà una valutazione congiunta tra QA, R&amp;D e fornitori di materiali. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3f4cd33 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3f4cd33" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Etichettatura e informazioni ambientali </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3aacb28 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="3aacb28" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Il PPWR introduce obblighi di etichettatura armonizzata per facilitare la corretta raccolta differenziata e per evitare “environmental claims” fuorvianti. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="7" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Le etichette dovranno riportare informazioni su composizione del materiale di imballaggio, riutilizzo, contenuto di materiale riciclato e indicazioni chiare sulle modalità di smaltimento. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="7" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Saranno limitate o vietate le diciture ambientali vaghe o non comprovate, a tutela del consumatore e per favorire scelte informate anche in farmacia e canali parafarmaceutici. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Nel farmaceutico, queste informazioni dovranno convivere con quelle regolatorie già presenti (AIC, lotti, scadenze, QR per serializzazione, ecc.), rendendo cruciale una progettazione grafica e informativa ben strutturata. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><p><span data-contrast="auto">* </span><span data-contrast="auto">Le specifiche DfR settoriali sono i criteri tecnici personalizzati per &#8220;Design for Recycling&#8221; (DfR), definiti dalla Commissione UE tramite atti delegati entro il 31 dicembre 2028, adattati a ciascun settore merceologico (es. farmaceutico, alimentare, cosmetico, beverage) per valutare la riciclabilità effettiva degli imballaggi complessi o specializzati. Non esiste un DfR &#8220;universale&#8221;: queste linee guida settoriali tengono conto delle peculiarità tecniche, normative e infrastrutturali di ogni filiera, garantendo che il requisito del 2030 sia realistico e applicabile.</span> </p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5daecf0 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="5daecf0" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Domande frequenti sul PPWR per il packaging farmaceutico </h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-0496a4e elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="0496a4e" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">I medicinali sono davvero esentati dal PPWR? </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-50cc4be elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="50cc4be" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">No, il packaging farmaceutico rientra nel perimetro del PPWR, ma con deroghe specifiche per il packaging a contatto diretto con il medicinale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="8" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">L’imballaggio primario e secondario dei farmaci è esentato da obblighi di contenuto minimo di plastica riciclata, per preservare la sicurezza e la stabilità del medicinale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="8" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Alcuni requisiti di “design for recycling” sono posticipati o soggetti a riesame per il contact sensitive packaging, ma restano validi per l’imballaggio terziario e da trasporto. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Le aziende farmaceutiche non possono quindi ignorare il PPWR: devono mappare le parti della propria value chain che ricadono in pieno negli obblighi, distinguendo tra primario, secondario, terziario e imballaggio logistico. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-34a515f elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="34a515f" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Come si concilia il PPWR con GMP, serializzazione e antimanomissione? </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-c513328 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="c513328" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Il PPWR non sostituisce né indebolisce i requisiti di qualità e sicurezza del farmaco, ma si somma a essi imponendo una dimensione ambientale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="9" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Gli elementi di tracciabilità (codici 2D, dispositivi antimanomissione, serializzazione) devono essere integrati in un packaging che sia, per quanto possibile, ridotto, riciclabile e correttamente etichettato dal punto di vista ambientale. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="9" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">In Italia e in altri Paesi, l’adeguamento alle norme sulla tracciabilità digitale e sicurezza confezioni ha già richiesto modifiche alle linee: ulteriori modifiche saranno necessarie per incorporare le richieste PPWR senza compromettere la conformità GMP. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Questo rende strategico un approccio di co-progettazione tra funzioni regolatorie, qualità, ingegneria di confezionamento e fornitori di materiali, per evitare interventi frammentati e costosi. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-ba09218 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="ba09218" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Che impatto ha il PPWR sull’export extra-UE di farmaci? </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-358919f elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="358919f" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><span data-contrast="auto">Il PPWR si applica agli imballaggi immessi sul mercato dell’Unione Europea, ma influenza indirettamente anche l’export. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="10" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="1" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">Le aziende che producono in UE per mercati extra-UE dovranno comunque garantire che gli imballaggi rispondano ai requisiti PPWR se i prodotti vengono commercializzati anche nei Paesi membri. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><ul><li aria-setsize="-1" data-leveltext="" data-font="Symbol" data-listid="10" data-list-defn-props="{&quot;335552541&quot;:1,&quot;335559685&quot;:720,&quot;335559991&quot;:360,&quot;469769226&quot;:&quot;Symbol&quot;,&quot;469769242&quot;:[8226],&quot;469777803&quot;:&quot;left&quot;,&quot;469777804&quot;:&quot;&quot;,&quot;469777815&quot;:&quot;hybridMultilevel&quot;}" data-aria-posinset="2" data-aria-level="1"><span data-contrast="auto">La standardizzazione verso packaging più riciclabili e ottimizzati tenderà a diffondersi come best practice anche verso mercati non UE, per evitare doppie linee e configurazioni. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:240,&quot;335559739&quot;:240}"> </span></li></ul><p><span data-contrast="auto">Per multinazionali e CDMO, ciò apre scenari di armonizzazione dei formati e delle specifiche di packaging a livello globale, con l’UE come driver regolatorio. </span><span data-ccp-props="{&quot;134233117&quot;:false,&quot;134233118&quot;:false,&quot;335559738&quot;:120,&quot;335559739&quot;:120}"> </span></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4ef6376 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="4ef6376" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Come adeguarsi al PPWR: punti principali</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-c1f3e7f elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="c1f3e7f" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Passi operativi per QA, RA e packaging </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-2e1d2a4 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="2e1d2a4" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Le aziende farmaceutiche dovrebbero impostare fin da subito un piano strutturato di adeguamento.  </p><ul><li><strong>Mappatura degli imballaggi:</strong> classificare tutti i tipi di packaging (primario, secondario, terziario, logistico) e individuare quelli soggetti a pieno titolo agli obblighi PPWR, compresi i flussi e-commerce e home delivery.  </li><li><strong>Gap analysis rispetto ai requisiti</strong>: valutare riduzione di volume, riciclabilità, presenza di PFAS/metalli critici, etichettatura ambientale, contenuto di plastica riciclata dove applicabile.  </li><li><strong>Roadmap con priorità</strong>: partire dagli imballaggi ad alto volume e ad alto impatto logistico (shipper, imballi multiprodotto, linee ad alto throughput) prima di affrontare i casi più complessi e sensibili.  </li></ul>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-ae9dd25 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="ae9dd25" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h3 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Collaborazione con fornitori e partner logistici </h3>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-4b99f9d elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="4b99f9d" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Il PPWR richiede un <strong>approccio di filiera</strong>, non solo interventi interni all’azienda farmaceutica.  </p><ul><li>Coinvolgere i fornitori di materiali e converter per sviluppare soluzioni compliant, documentare la riciclabilità e, dove richiesto, il contenuto di PCR.  </li><li>Lavorare con 3PL e operatori logistici per ridisegnare imballi da trasporto e palletizzazione in ottica di riduzione spazio vuoto, standardizzazione e facilità di smaltimento.  </li><li>Verificare le implicazioni contrattuali e di responsabilità estesa del produttore (EPR), dato che il PPWR rafforza i meccanismi che rendono i produttori responsabili finanziariamente e operativamente della gestione dei rifiuti di imballaggio.  </li></ul><p>Questo approccio integrato permette di trasformare l’adeguamento normativo in leva competitiva e di reputazione, soprattutto nei confronti di ospedali, payor e autorità sanitarie sensibili alla sostenibilità. </p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3eca2fc elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3eca2fc" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Conclusioni</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-fde87d6 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="fde87d6" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Il PPWR segna l’ingresso definitivo del packaging farmaceutico in una logica di economia circolare, pur salvaguardando – tramite deroghe mirate – la priorità assoluta di sicurezza, sterilità e integrità del medicinale. Per le aziende pharma questo significa ripensare progressivamente astucci, shipper, materiali e informazioni ambientali, passando da una visione “solo regolatoria” a una visione integrata qualità–ambiente–logistica.  </p><p>Il momento migliore per agire è adesso: avvia una mappatura dei tuoi imballaggi, confrontati con i fornitori e costruisci una roadmap PPWR-ready che tenga conto di GMP, serializzazione e requisiti ambientali.  </p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-138bd9f elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="138bd9f" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><strong>Se operi nel settore farmaceutico o sei un fornitore di packaging, valuta la possibilità di coinvolgere consulenti specializzati S4BT per accelerare l’adeguamento e trasformare il PPWR in un vantaggio competitivo, non in un semplice costo di compliance.</strong> </p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-d34282f elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="d34282f" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Riferimenti</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-c712a1c elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="c712a1c" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<ul><li><p><a href="https://www.eurpack.it/en/news-e-magazine/magazine-en/an-update-on-packaging-waste-management-the-ppwr-2/">https://www.eurpack.it/en/news-e-magazine/magazine-en/an-update-on-packaging-waste-management-the-ppwr-2/</a>  </p></li><li><p><a href="https://interzero.it/en/our-services/environmental-consulting/eu-packaging-and-packaging-waste-regulation-ppwr/">https://interzero.it/en/our-services/environmental-consulting/eu-packaging-and-packaging-waste-regulation-ppwr/</a></p></li><li><p><a href="https://www.oliverhcp.com/news-and-resources/packtalk/eu-packaging-packaging-waste-regulation-impact-on-healthcare">https://www.oliverhcp.com/news-and-resources/packtalk/eu-packaging-packaging-waste-regulation-impact-on-healthcare</a></p></li><li><p><a href="https://environment.ec.europa.eu/document/download/63fd2c88-e85a-412c-bcf4-372eff99008a_en?filename=Slides%20for%20the%20SH%20event%2010122024.pdf">https://environment.ec.europa.eu/document/download/63fd2c88-e85a-412c-bcf4-372eff99008a_en?filename=Slides%20for%20the%20SH%20event%2010122024.pdf</a></p></li></ul>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/ppwr-packaging-farmaceutico/">PPWR e packaging farmaceutico: cosa cambia davvero tra deroghe, obblighi e nuove strategie di compliance</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Il Project Management all&#8217;interno del ciclo di vita di un farmaco</title>
		<link>https://www.s4bt.it/il-project-management-all-interno-del-ciclo-di-vita-di-un-farmaco/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 29 Oct 2025 18:42:55 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=19119</guid>

					<description><![CDATA[<p>BLOG Il settore Life Science è per sua natura uno degli ambiti più complessi e regolamentati, dove l&#8217;innovazione scientifica deve andare di pari passo con la massima qualità e la compliance normativa. All&#8217;interno di questo panorama, il Project Management (PM) è un elemento chiave per guidare lo sviluppo di un farmaco, dalla sua ideazione fino [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/il-project-management-all-interno-del-ciclo-di-vita-di-un-farmaco/">Il Project Management all&#8217;interno del ciclo di vita di un farmaco</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="19119" class="elementor elementor-19119" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-c36237e elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="c36237e" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-7b9678e1" data-id="7b9678e1" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-15e20284 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="15e20284" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-601713b8 elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="601713b8" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5a60b4d2 elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="5a60b4d2" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Il Project Management all&#8217;interno del ciclo di vita di un farmaco</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-ec74e43 elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="ec74e43" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Il Project Management all&#8217;interno del ciclo di vita di un farmaco</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-20339688 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="20339688" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/redazione/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Redazione					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2025/10/29/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>29/10/2025</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-29c03aa9 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="29c03aa9" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-3194f169" data-id="3194f169" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-54a7f297 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="54a7f297" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Il settore Life Science è per sua natura uno degli ambiti più complessi e regolamentati, dove l&#8217;innovazione scientifica deve andare di pari passo con la <strong>massima qualità</strong> e la<strong> compliance normativa</strong>. All&#8217;interno di questo panorama, il <strong>Project Management (PM)</strong> è un <strong>elemento chiave</strong> per guidare lo sviluppo di un farmaco, dalla sua ideazione fino alla sua fase di declino sul mercato.</p>
<p><strong>S4BT</strong>, con la sua doppia anima di <strong>Consulenza e Software</strong>, si posiziona da circa 30 anni al fianco delle aziende del settore come partner strategico per affrontare queste sfide.</p>
<h2>Il ruolo cruciale del project manager: bilanciare i vincoli</h2>
<div>&nbsp;</div>
<div>&nbsp;</div>
<p>Il successo nello sviluppo farmaceutico, così come nella gestione di qualsiasi progetto, è racchiuso nel cosiddetto <strong>Project Management Triangle</strong>. Il Project Manager, e in particolare il <strong>Project Management Consultant</strong> in ambito farmaceutico, ha la responsabilità di mantenere un attento equilibrio tra i vincoli principali, <strong>assicurando che ogni fase proceda senza compromettere gli standard richiesti:</strong></p>
<ul>
<li><strong>SCOPO (Scope):</strong> Definizione chiara degli obiettivi e dei risultati attesi. In ambito farmaceutico, questo si traduce nella definizione del profilo del prodotto (Target Product Profile) e nella validazione di ogni step del processo.</li>
<li><strong>TEMPO (Time):</strong> Pianificazione e gestione delle scadenze e delle tempistiche. I ritardi in questo settore non sono solo costosi, ma possono significare anni di attesa per i pazienti, rendendo la gestione delle <em>timeline</em> una priorità assoluta.</li>
<li><strong>COSTI (Cost):</strong> Pianificazione del budget e controllo serrato dei costi. La fase di ricerca e sviluppo è dispendiosa; un PM esperto è fondamentale per ottimizzare le risorse e garantire il ROI, anche quando i progetti superano i miliardi di euro di investimento.</li>
</ul>
<p>Al centro di tutto, nel settore farmaceutico, risiede la <strong>QUALITÀ</strong>, che deve essere definita e costantemente monitorata in conformità con gli <strong>standard richiesti</strong> (GCP, GMP, GLP) e in ogni interazione con le <strong>autorità regolatorie</strong> (EMA, FDA, etc.).</p>
<p>Affidarsi a un servizio di consulenza esterno esperto in <strong>Project Management</strong>, come quello offerto da <em>S4BT</em>, garantisce diversi vantaggi, tra cui l&#8217;efficienza nell&#8217;utilizzo delle risorse, l&#8217;adattabilità e flessibilità di fronte a imprevisti scientifici, tecnici o regolatori, una gestione del rischio proattiva e il <strong>miglioramento continuo</strong> dei processi operativi e di qualità.</p>
<h2>Il ciclo di vita del farmaco: un progetto a lungo termine</h2>
<p></p>
<p>Il processo di <strong>sviluppo</strong> e <strong>commercializzazione </strong>di un farmaco è un percorso lungo e rischioso, che si articola in diverse <strong>fasi</strong>, in cui il PM è essenziale. Ogni fase, dalla scintilla scientifica iniziale al ritiro del prodotto dal mercato, è un progetto a sé stante, con obiettivi, rischi e stakeholder diversi. Una supervisione<strong> E2E</strong> da parte del <strong>Project Manager</strong> garantisce la coerenza strategica lungo tutte fasi del ciclo di vita del farmaco., che possono durare decenni.</p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-e6ea328 elementor-widget elementor-widget-image" data-id="e6ea328" data-element_type="widget" data-widget_type="image.default">
				<div class="elementor-widget-container">
															<img loading="lazy" decoding="async" width="900" height="638" src="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2-1024x726.png" class="attachment-large size-large wp-image-19121" alt="project management E2E" srcset="https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2-1024x726.png 1024w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2-300x213.png 300w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2-768x545.png 768w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2-1536x1090.png 1536w, https://www.s4bt.it/wp-content/uploads/2025/10/Tabella-articolo-ottobre-S4BT-3-2.png 1748w" sizes="(max-width: 900px) 100vw, 900px" />															</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-24c0151 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="24c0151" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<h2>Project Management: sfide e opportunità fase per fase</h2><div> </div><div> </div><p>In ciascuna di queste fasi, il Project Management è chiamato a superare sfide uniche, trasformandole in opportunità di successo, come dimostrano i <strong><em>Case Study</em></strong> gestiti in contesti internazionali.</p><h3>1. La sfida della fase pre-clinica e clinica I/IIa (Vincoli e Risorse)</h3><ul><li><strong>La sfida:</strong> Nelle prime fasi, oltre alle difficoltà scientifiche, le sfide principali riguardano <strong>Costi, Tempo e Risorse</strong>. Ad esempio, un candidato farmaco iniettivo ad alta viscosità ha creato criticità logistiche nella linea di <em>filling</em> in fase di <em>Scale-Up</em>, con potenziale impatto su <em>timeline</em> e <em>budget</em>. Imprevisti come questi possono bloccare interi lotti e rallentare l&#8217;accesso alla terapia, rendendo cruciale una soluzione rapida e conforme.</li><li><strong>L’Opportunità del PM:</strong> Una gestione esperta ha consentito la pianificazione e la conduzione di studi mirati (es. test di stabilità a temperature più elevate) per <strong>modulare la viscosità del composto</strong> senza alterarne le caratteristiche. Questo ha permesso di mitigare il problema con un impatto minimo su Tempi e Costi, mantenendo inalterati Scopo e Qualità. L&#8217;abilità del PM risiede nel trovare il giusto equilibrio tra le esigenze ingegneristiche e la compliance farmacologica.</li></ul><h3>2. La sfida della sottomissione regolatoria (Complessità e Incertezza)</h3><ul><li><strong>La sfida:</strong> Il ciclo di approvazione regolatoria è notoriamente complesso, richiedendo un&#8217;<strong>ampia mole di dati</strong>, la <strong>compliance</strong> a linee guida rigorose (GCP, GMP) e la gestione dell&#8217;<strong>incertezza intrinseca</strong> del processo. Un esempio critico è rappresentato dal trasferimento dell&#8217;Autorizzazione all&#8217;Immissione in Commercio (MAH) di una terapia genica, complicato dal contemporaneo trasferimento del processo produttivo a una nuova <em>facility</em>. Questa sovrapposizione di processi, se non gestita da un PM esperto, può portare a ritardi catastrofici nell&#8217;accesso del farmaco al mercato.</li><li><strong>L’Opportunità del PM:</strong> Attraverso una <strong>decisione informata</strong> in accordo con il Cliente e l&#8217;Ente Regolatorio, è stato possibile evitare l&#8217;approccio classico a favore di una <strong>pre-approvazione</strong> della strategia di <em>Technology Transfer</em> (TT) tramite la sottomissione di un <em>Post-Approval Change Management Protocol</em>. Questa gestione ha portato a una soluzione favorevole e, soprattutto, ha garantito la <strong>disponibilità immediata della terapia</strong> per i pazienti, dimostrando che la flessibilità strategica può superare gli ostacoli burocratici senza compromettere la qualità.</li></ul><h3>3. La sfida della fase di crescita (Capacità Produttiva)</h3><ul><li><strong>La sfida:</strong> Nella fase di Crescita, la priorità è <strong>aumentare la produzione</strong> per rispondere alla crescente domanda. Un esempio pratico è l&#8217;<em>overbooking</em> di una linea produttiva dovuto all&#8217;estensione dell&#8217;<em>Holding Time</em> di un prodotto (modifica volta a migliorare l&#8217;accesso alla terapia). La necessità di soddisfare un picco di domanda mantenendo standard elevati mette sotto stress tutte le funzioni aziendali, dalla logistica alla produzione.</li><li><strong>L’Opportunità del PM:</strong> Una <strong>coordinazione guidata degli Stakeholder</strong> (Produzione, QA, QC, Logistica, Supply Chain, Clinica) permette di eseguire un <em>Risk Assessment</em> approfondito per ottimizzare la capacità produttiva. Questo include la prioritizzazione degli ordini, l&#8217;ottimizzazione dei processi e dei turni di lavoro, e la gestione dell&#8217;approvvigionamento delle materie prime, garantendo la <em>compliance</em> e la sostenibilità della fornitura. Il PM agisce come un <strong>direttore d&#8217;orchestra</strong>, assicurando che tutti i reparti lavorino in sincronia per massimizzare l&#8217;output nel rispetto delle <strong>Good Manufacturing Practice (GMP).</strong></li></ul><h3>4. La sfida della fase di declino (Miglioramento Continuo)</h3><ul><li><strong>La sfida:</strong> Nella fase di Declino (causata da scadenza brevetti o introduzione di farmaci più efficaci), la sfida principale è la <strong>gestione dei costi</strong> e la decisione sul futuro del prodotto. In questa fase, il valore strategico del farmaco diminuisce e l&#8217;azienda deve valutare se il mantenimento sul mercato sia ancora economicamente sostenibile o se sia necessario un piano di<strong> <em>disinvestment</em>.</strong></li><li><strong>L’Opportunità del PM:</strong> La competenza a <strong>360°</strong> del Project Manager permette di analizzare molteplici scenari (approccio di <em>Disinvestment</em> o approccio di <strong>sviluppo</strong>). Quest&#8217;ultimo può tradursi nel lancio di una <strong>nuova formulazione</strong> (es. a rilascio prolungato) per migliorare la <em>compliance</em> e la percezione professionale, unita a una rinnovata campagna di marketing ed educazione. Questo dimostra che il PM può guidare una strategia di <strong>miglioramento continuo</strong> anche in fasi avanzate del ciclo di vita, prolungando il valore del prodotto per l&#8217;azienda e per i pazienti.</li></ul><h2>La digitalizzazione come fattore abilitante con PRAGMA4U</h2><div> </div><div> </div><p>Per affrontare la complessità e la mole di dati richieste in queste fasi, la <strong>digitalizzazione dei processi</strong> è fondamentale.</p><p><strong>PRAGMA4U</strong>, la soluzione software sviluppata da S4BT, è progettata per <strong>centralizzare i dati e snellire la Gestione dei progetti</strong> in modo <em>CGXP</em> e <em>FDA 21 CFR part 11 Compliant</em>. La piattaforma riunisce diverse tecnologie, tra cui:</p><ul><li><strong>eQMS</strong> (Quality Management Software)</li><li><strong>DMS</strong> (Document Management Software)</li><li><strong>LMS</strong> (Learning Management Software)</li></ul><p>Consentendo una gestione efficiente di tutti i processi di qualità, dalla documentazione al <em>Change Control</em> e all&#8217;<strong>Audit</strong>. Grazie a<strong> PRAGMA4U, </strong>le aziende possono trasformare la gestione della qualità da un onere burocratico a un vantaggio competitivo, garantendo l&#8217;integrità dei dati e la tracciabilità completa di ogni operazione, essenziale per superare con successo le ispezioni regolatorie.</p><p>Il <strong>Project Management</strong> nel ciclo di vita di un farmaco è quindi un&#8217;attività dinamica e sfaccettata, che richiede una profonda conoscenza del settore <strong><em>Life Science</em></strong>. L&#8217;esperienza e la competenza di S4BT, unite alla potenza della digitalizzazione con <strong>PRAGMA4U</strong>, rappresentano la chiave per trasformare le sfide del mercato in opportunità di successo, garantendo che terapie vitali raggiungano i pazienti in modo sicuro ed efficiente.</p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-5af4ceab" data-id="5af4ceab" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-7f04f18d elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="7f04f18d" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-3ba7e264" data-id="3ba7e264" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:17040,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/PM-2-scaled.jpg&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-1b82237e elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="1b82237e" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://www.s4bt.it/consulenza/project-management">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">Program &amp; Project Management</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-662089be elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="662089be" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-3ec92774" data-id="3ec92774" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-6a438826 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6a438826" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-59a45562 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="59a45562" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><a href="https://www.s4bt.it/packaging-farmaceutico-sostenibile-innovazioni-e-soluzioni-per-il-futuro/"><em>Packaging farmaceutico sostenibile: innovazioni e soluzioni per il futuro</em></a></p><p><em><a href="https://www.s4bt.it/audit-aziendale-uno-strumento-strategico-per-la-qualita-la-compliance-e-il-miglioramento-continuo-2/">Audit Aziendale: uno strumento strategico per la qualità, la compliance e il miglioramento continuo</a></em></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6c27fbe3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6c27fbe3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-51928389 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="51928389" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-59f9ec42 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="59f9ec42" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5c64f68 elementor-widget elementor-widget-html" data-id="5c64f68" data-element_type="widget" data-widget_type="html.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<style>@import url(https://fonts.bunny.net/css?family=lato:400);</style>
<style>
 #_form_18_ { font-size:14px; line-height:1.6; font-family:arial, helvetica, sans-serif; margin:0; }
 #_form_18_ * { outline:0; }
 ._form_hide { display:none; visibility:hidden; }
 ._form_show { display:block; visibility:visible; }
 #_form_18_._form-top { top:0; }
 #_form_18_._form-bottom { bottom:0; }
 #_form_18_._form-left { left:0; }
 #_form_18_._form-right { right:0; }
 #_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ input[type="tel"],#_form_18_ input[type="date"],#_form_18_ textarea { padding:6px; height:auto; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; color:#000 !important; font-size:14px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ textarea { resize:none; }
 #_form_18_ ._submit { -webkit-appearance:none; cursor:pointer; font-family:arial, sans-serif; font-size:14px; text-align:center; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 #_form_18_ ._submit:disabled { cursor:not-allowed; opacity:0.4; }
 #_form_18_ ._submit.processing { position:relative; }
 #_form_18_ ._submit.processing::before { content:''; width:1em; height:1em; position:absolute; z-index:1; top:50%; left:50%; border:double 3px transparent; border-radius:50%; background-image:linear-gradient(#24d902, #24d902), conic-gradient(#24d902, #fff); background-origin:border-box; background-clip:content-box, border-box; animation:1200ms ease 0s infinite normal none running _spin; }
 #_form_18_ ._submit.processing::after { content:''; position:absolute; top:0; bottom:0; left:0; right:0; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 @keyframes _spin { 0% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(90deg); }
 100% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(450deg); }
 }
 #_form_18_ ._close-icon { cursor:pointer; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/esfkyjh1u_forms-close-dark.png'); background-repeat:no-repeat; background-size:14.2px 14.2px; position:absolute; display:block; top:11px; right:9px; overflow:hidden; width:16.2px; height:16.2px; }
 #_form_18_ ._close-icon:before { position:relative; }
 #_form_18_ ._form-body { margin-bottom:30px; }
 #_form_18_ ._form-image-left { width:150px; float:left; }
 #_form_18_ ._form-content-right { margin-left:164px; }
 #_form_18_ ._form-branding { color:#fff; font-size:10px; clear:both; text-align:left; margin-top:30px; font-weight:100; }
 #_form_18_ ._form-branding ._logo { display:block; width:130px; height:14px; margin-top:6px; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/hh9ujqgv5_aclogo_li.png'); background-size:130px auto; background-repeat:no-repeat; }
 #_form_18_ .form-sr-only { position:absolute; width:1px; height:1px; padding:0; margin:-1px; overflow:hidden; clip:rect(0, 0, 0, 0); border:0; }
 #_form_18_ ._form-label,#_form_18_ ._form_element ._form-label { font-weight:bold; margin-bottom:5px; display:block; }
 #_form_18_._dark ._form-branding { color:#333; }
 #_form_18_._dark ._form-branding ._logo { background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/jftq2c8s_aclogo_dk.png'); }
 #_form_18_ ._form_element { position:relative; margin-bottom:10px; font-size:0; max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element * { font-size:14px; }
 #_form_18_ ._form_element._clear { clear:both; width:100%; float:none; }
 #_form_18_ ._form_element._clear:after { clear:left; }
 #_form_18_ ._form_element input[type="text"],#_form_18_ ._form_element input[type="date"],#_form_18_ ._form_element select,#_form_18_ ._form_element textarea:not(.g-recaptcha-response) { display:block; width:100%; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-family:inherit; }
 #_form_18_ ._field-wrapper { position:relative; }
 #_form_18_ ._inline-style { float:left; }
 #_form_18_ ._inline-style input[type="text"] { width:150px; }
 #_form_18_ ._inline-style:not(._clear) + ._inline-style:not(._clear) { margin-left:20px; }
 #_form_18_ ._form_element img._form-image { max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element ._form-fieldset { border:0; padding:0.01em 0 0 0; margin:0; min-width:0; }
 #_form_18_ ._clear-element { clear:left; }
 #_form_18_ ._full_width { width:100%; }
 #_form_18_ ._form_full_field { display:block; width:100%; margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ input[type="text"]._has_error,#_form_18_ textarea._has_error { border:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ input[type="checkbox"]._has_error { outline:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ ._error { display:block; position:absolute; font-size:14px; z-index:10000001; }
 #_form_18_ ._error._above { padding-bottom:4px; bottom:39px; right:0; }
 #_form_18_ ._error._below { padding-top:8px; top:100%; right:0; }
 #_form_18_ ._error._above ._error-arrow { bottom:-4px; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-top:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error._below ._error-arrow { top:0; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error-inner { padding:12px 12px 12px 36px; background-color:#fdd; background-image:url("data:image/svg+xml,%3Csvg width='16' height='16' viewBox='0 0 16 16' fill='none' xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3E%3Cpath fill-rule='evenodd' clip-rule='evenodd' d='M16 8C16 12.4183 12.4183 16 8 16C3.58172 16 0 12.4183 0 8C0 3.58172 3.58172 0 8 0C12.4183 0 16 3.58172 16 8ZM9 3V9H7V3H9ZM9 13V11H7V13H9Z' fill='%23CA0000'/%3E%3C/svg%3E"); background-repeat:no-repeat; background-position:12px center; font-size:14px; font-family:arial, sans-serif; font-weight:600; line-height:16px; color:#000; text-align:center; text-decoration:none; -webkit-border-radius:4px; -moz-border-radius:4px; border-radius:4px; box-shadow:0px 1px 4px rgba(31, 33, 41, 0.298295); }
 #_form_18_ ._error-inner._form_error { margin-bottom:5px; text-align:left; }
 #_form_18_ ._button-wrapper ._error-inner._form_error { position:static; }
 #_form_18_ ._error-inner._no_arrow { margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ ._error-arrow { position:absolute; width:0; height:0; }
 #_form_18_ ._error-html { margin-bottom:10px; }
 .pika-single { z-index:10000001 !important; }
 #_form_18_ input[type="text"].datetime_date { width:69%; display:inline; }
 #_form_18_ select.datetime_time { width:29%; display:inline; height:32px; }
 #_form_18_ input[type="date"].datetime_date { width:69%; display:inline-flex; }
 #_form_18_ input[type="time"].datetime_time { width:29%; display:inline-flex; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { ::-webkit-scrollbar { display:none; }
 #_form_18_ { margin:0; width:100%; min-width:100%; max-width:100%; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ * { -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-size:1em; }
 #_form_18_ ._form-content { margin:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-inner { display:block; min-width:100%; }
 #_form_18_ ._form-title,#_form_18_ ._inline-style { margin-top:0; margin-right:0; margin-left:0; }
 #_form_18_ ._form-title { font-size:1.2em; }
 #_form_18_ ._form_element { margin:0 0 20px; padding:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-element,#_form_18_ ._inline-style,#_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ label,#_form_18_ p,#_form_18_ textarea:not(.g-recaptcha-response) { float:none; display:block; width:100%; }
 #_form_18_ ._row._checkbox-radio label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row,#_form_18_ p,#_form_18_ label { margin-bottom:0.7em; width:100%; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"],#_form_18_ ._row input[type="radio"] { margin:0 !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"] + span label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row span label { margin:0 !important; width:initial !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._form-image { max-width:100%; height:auto !important; }
 #_form_18_ input[type="text"] { padding-left:10px; padding-right:10px; font-size:16px; line-height:1.3em; -webkit-appearance:none; }
 #_form_18_ input[type="radio"],#_form_18_ input[type="checkbox"] { display:inline-block; width:1.3em; height:1.3em; font-size:1em; margin:0 0.3em 0 0; vertical-align:baseline; }
 #_form_18_ button[type="submit"] { padding:20px; font-size:1.5em; }
 #_form_18_ ._inline-style { margin:20px 0 0 !important; }
 }
 #_form_18_ { position:relative; text-align:left; margin:25px auto 0; padding-top:20px; padding-right:20px; padding-bottom:20px; padding-left:20px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; *zoom:1; background:rgba(240, 243, 248, 1) !important; border-top:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-right:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-bottom:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-left:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; max-width:500px; -moz-border-radius:0px !important; -webkit-border-radius:0px !important; border-radius:0px !important; color:#000; }
 #_form_18_._inline-form,#_form_18_._inline-form ._form-content { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._row span,#_form_18_._inline-form ._row label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; line-height:1.6em; }
 #_form_18__inlineform input[type="text"],#_form_18__inlineform input[type="date"],#_form_18__inlineform input[type="tel"],#_form_18__inlineform select,#_form_18__inlineform textarea:not(.g-recaptcha-response) { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; font-color:#000; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._html-code * { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:700; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._submit { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-title { font-size:22px; line-height:normal; font-weight:600; margin-bottom:0; }
 #_form_18_._inline-form ._form-branding { font-family:"IBM Plex Sans", Helvetica, sans-serif; font-size:13px; font-weight:100; font-style:normal; text-decoration:none; }
 #_form_18_:before,#_form_18_:after { content:" "; display:table; }
 #_form_18_:after { clear:both; }
 #_form_18_._inline-style { width:auto; display:inline-block; }
 #_form_18_._inline-style input[type="text"],#_form_18_._inline-style input[type="date"] { padding:10px 12px; }
 #_form_18_._inline-style button._inline-style { position:relative; top:27px; }
 #_form_18_._inline-style p { margin:0; }
 #_form_18_._inline-style ._button-wrapper { position:relative; margin:27px 12.5px 0 20px; }
 #_form_18_ ._form-thank-you { position:relative; left:0; right:0; text-align:center; font-size:18px; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { #_form_18_._inline-form._inline-style ._inline-style._button-wrapper { margin-top:20px !important; margin-left:0 !important; }
 }
 #_form_18_ .iti.iti--allow-dropdown.iti--separate-dial-code { width:100%; }
 #_form_18_ .iti input { width:100%; height:32px; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag { background-color:#fff; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag:hover { background-color:rgba(0, 0, 0, 0.05); }
 #_form_18_ .iti__country-list { border-radius:4px; margin-top:4px; min-width:460px; }
 #_form_18_ .iti__country-list--dropup { margin-bottom:4px; }
 #_form_18_ .phone-error-hidden { display:none; }
 #_form_18_ .phone-error { color:#e40e49; }
 #_form_18_ .phone-input-error { border:1px solid #e40e49 !important; }

 #_form_18_ ._submit { width:250px; height:45px; font-weight:bold; font-size:16px; }
 #_form_18_ ._x27141261 select { height:30px; }
</style>
<form method="POST" action="https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php" id="_form_18_" class="_form _form_18 _inline-form  _dark" novalidate data-styles-version="5">
  <input type="hidden" name="u" value="18" />
  <input type="hidden" name="f" value="18" />
  <input type="hidden" name="s" />
  <input type="hidden" name="c" value="0" />
  <input type="hidden" name="m" value="0" />
  <input type="hidden" name="act" value="sub" />
  <input type="hidden" name="v" value="2" />
  <input type="hidden" name="or" value="495ca7eb927c2a548e64f56060bf9936" />
  <div class="_form-content">
    <div class="_form_element _x05148103 _full_width " >
      <label for="firstname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="firstname" name="firstname" placeholder="Nome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x18376488 _full_width " >
      <label for="lastname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="lastname" name="lastname" placeholder="Cognome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x62476374 _full_width " >
      <label for="email" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="email" name="email" placeholder="Indirizzo email" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x08496753 _full_width " >
      <fieldset class="_form-fieldset">
        <div class="_row">
          <legend for="field[16][]" class="_form-label">
            Privacy Policy
          </legend>
        </div>
        <input data-autofill="false" type="hidden" id="field[16][]" name="field[16][]" value="~|">
        <div class="_row _checkbox-radio">
          <input id="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi." type="checkbox" name="field[16][]" value="Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi."   >
          <span>
            <label for="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.">
              Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.
            </label>
          </span>
        </div>
      </fieldset>
    </div>
    <div class="_form_element _x07624565 _full_width _clear" >
      <div class="_html-code">
        <a href="https://www.iubenda.com/privacy-policy/565733#">Informativa</a>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x13050939 _full_width " >
      <label for="ls" class="_form-label">
        Verifica la richiesta.*
      </label>
      <div class="g-recaptcha" data-sitekey="6LcwIw8TAAAAACP1ysM08EhCgzd6q5JAOUR1a0Go">
      </div>
    </div>
    <div class="_button-wrapper _full_width">
      <button id="_form_18_submit" class="_submit" type="submit">
        ISCRIVITI
      </button>
    </div>
    <div class="_clear-element">
    </div>
  </div>
  <div class="_form-thank-you" style="display:none;">
  </div>
</form><script type="text/javascript">
window.cfields = {"16":"privacy_policy"};
window._show_thank_you = function(id, message, trackcmp_url, email) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'), thank_you = form.querySelector('._form-thank-you');
    form.querySelector('._form-content').style.display = 'none';
    thank_you.innerHTML = message;
    thank_you.style.display = 'block';
    const vgoAlias = typeof visitorGlobalObjectAlias === 'undefined' ? 'vgo' : visitorGlobalObjectAlias;
    var visitorObject = window[vgoAlias];
    if (email && typeof visitorObject !== 'undefined') {
        visitorObject('setEmail', email);
        visitorObject('update');
    } else if (typeof(trackcmp_url) != 'undefined' && trackcmp_url) {
        // Site tracking URL to use after inline form submission.
        _load_script(trackcmp_url);
    }
    if (typeof window._form_callback !== 'undefined') window._form_callback(id);
};
window._show_error = function(id, message, html) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'),
        err = document.createElement('div'),
        button = form.querySelector('button'),
        old_error = form.querySelector('._form_error');
    if (old_error) old_error.parentNode.removeChild(old_error);
    err.innerHTML = message;
    err.className = '_error-inner _form_error _no_arrow';
    var wrapper = document.createElement('div');
    wrapper.className = '_form-inner';
    wrapper.appendChild(err);
    button.parentNode.insertBefore(wrapper, button);
    var submitButton = form.querySelector('[id^="_form"][id$="_submit"]');
    submitButton.disabled = false;
    submitButton.classList.remove('processing');
    if (html) {
        var div = document.createElement('div');
        div.className = '_error-html';
        div.innerHTML = html;
        err.appendChild(div);
    }
};
window._load_script = function(url, callback, isSubmit) {
    var head = document.querySelector('head'), script = document.createElement('script'), r = false;
    var submitButton = document.querySelector('#_form_18_submit');
    script.type = 'text/javascript';
    script.charset = 'utf-8';
    script.src = url;
    if (callback) {
        script.onload = script.onreadystatechange = function() {
            if (!r && (!this.readyState || this.readyState == 'complete')) {
                r = true;
                callback();
            }
        };
    }
    script.onerror = function() {
        if (isSubmit) {
            if (script.src.length > 10000) {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Accorcia le risposte e riprova.");
            } else {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Riprova.");
            }
            submitButton.disabled = false;
            submitButton.classList.remove('processing');
        }
    }

    head.appendChild(script);
};
(function() {
    if (window.location.search.search("excludeform") !== -1) return false;
    var getCookie = function(name) {
        var match = document.cookie.match(new RegExp('(^|; )' + name + '=([^;]+)'));
        return match ? match[2] : null;
    }
    var setCookie = function(name, value) {
        var now = new Date();
        var time = now.getTime();
        var expireTime = time + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365;
        now.setTime(expireTime);
        document.cookie = name + '=' + value + '; expires=' + now + ';path=/; Secure; SameSite=Lax;';
    }
            var addEvent = function(element, event, func) {
        if (element.addEventListener) {
            element.addEventListener(event, func);
        } else {
            var oldFunc = element['on' + event];
            element['on' + event] = function() {
                oldFunc.apply(this, arguments);
                func.apply(this, arguments);
            };
        }
    }
    var _removed = false;
        var form_to_submit = document.getElementById('_form_18_');
    var allInputs = form_to_submit.querySelectorAll('input, select, textarea'), tooltips = [], submitted = false;

    var getUrlParam = function(name) {
        if (name.toLowerCase() !== 'email') {
            var params = new URLSearchParams(window.location.search);
            return params.get(name) || false;
        }
        // email is a special case because a plus is valid in the email address
        var qString = window.location.search;
        if (!qString) {
            return false;
        }
        var parameters = qString.substr(1).split('&');
        for (var i = 0; i < parameters.length; i++) {
            var parameter = parameters[i].split('=');
            if (parameter[0].toLowerCase() === 'email') {
                return parameter[1] === undefined ? true : decodeURIComponent(parameter[1]);
            }
        }
        return false;
    };

    var acctDateFormat = "%d/%m/%Y";
    var getNormalizedDate = function(date, acctFormat) {
        var decodedDate = decodeURIComponent(date);
        if (acctFormat && acctFormat.match(/(%d|%e).*%m/gi) !== null) {
            return decodedDate.replace(/(\d{2}).*(\d{2}).*(\d{4})/g, '$3-$2-$1');
        } else if (Date.parse(decodedDate)) {
            var dateObj = new Date(decodedDate);
            var year = dateObj.getFullYear();
            var month = dateObj.getMonth() + 1;
            var day = dateObj.getDate();
            return `${year}-${month < 10 ? `0${month}` : month}-${day < 10 ? `0${day}` : day}`;
        }
        return false;
    };

    var getNormalizedTime = function(time) {
        var hour, minutes;
        var decodedTime = decodeURIComponent(time);
        var timeParts = Array.from(decodedTime.matchAll(/(\d{1,2}):(\d{1,2})\W*([AaPp][Mm])?/gm))[0];
        if (timeParts[3]) { // 12 hour format
            var isPM = timeParts[3].toLowerCase() === 'pm';
            if (isPM) {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '12' : `${parseInt(timeParts[1]) + 12}`;
            } else {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '0' : timeParts[1];
            }
        } else { // 24 hour format
            hour = timeParts[1];
        }
        var normalizedHour = parseInt(hour) < 10 ? `0${parseInt(hour)}` : hour;
        var minutes = timeParts[2];
        return `${normalizedHour}:${minutes}`;
    };

    for (var i = 0; i < allInputs.length; i++) {
        var regexStr = "field\\[(\\d+)\\]";
        var results = new RegExp(regexStr).exec(allInputs[i].name);
        if (results != undefined) {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name.match(/\[time\]$/)
                ? `${window.cfields[results[1]]}_time`
                : window.cfields[results[1]];
        } else {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name;
        }
        var fieldVal = getUrlParam(allInputs[i].dataset.name);

        if (fieldVal) {
            if (allInputs[i].dataset.autofill === "false") {
                continue;
            }
            if (allInputs[i].type == "radio" || allInputs[i].type == "checkbox") {
                if (allInputs[i].value == fieldVal) {
                    allInputs[i].checked = true;
                }
            } else if (allInputs[i].type == "date") {
                allInputs[i].value = getNormalizedDate(fieldVal, acctDateFormat);
            } else if (allInputs[i].type == "time") {
                allInputs[i].value = getNormalizedTime(fieldVal);
            } else {
                allInputs[i].value = fieldVal;
            }
        }
    }

    var remove_tooltips = function() {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
        }
        tooltips = [];
    };
    var remove_tooltip = function(elem) {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (tooltips[i].elem === elem) {
                tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
                tooltips.splice(i, 1);
                return;
            }
        }
    };
    var create_tooltip = function(elem, text) {
        var tooltip = document.createElement('div'),
            arrow = document.createElement('div'),
            inner = document.createElement('div'), new_tooltip = {};
        if (elem.type != 'radio' && elem.type != 'checkbox') {
            tooltip.className = '_error';
            arrow.className = '_error-arrow';
            inner.className = '_error-inner';
            inner.innerHTML = text;
            tooltip.appendChild(arrow);
            tooltip.appendChild(inner);
            elem.parentNode.appendChild(tooltip);
        } else {
            tooltip.className = '_error-inner _no_arrow';
            tooltip.innerHTML = text;
            elem.parentNode.insertBefore(tooltip, elem);
            new_tooltip.no_arrow = true;
        }
        new_tooltip.tip = tooltip;
        new_tooltip.elem = elem;
        tooltips.push(new_tooltip);
        return new_tooltip;
    };
    var resize_tooltip = function(tooltip) {
        var rect = tooltip.elem.getBoundingClientRect();
        var doc = document.documentElement,
            scrollPosition = rect.top - ((window.pageYOffset || doc.scrollTop)  - (doc.clientTop || 0));
        if (scrollPosition < 40) {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _below';
        } else {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _above';
        }
    };
    var resize_tooltips = function() {
        if (_removed) return;
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (!tooltips[i].no_arrow) resize_tooltip(tooltips[i]);
        }
    };
    var validate_field = function(elem, remove) {
        var tooltip = null, value = elem.value, no_error = true;
        remove ? remove_tooltip(elem) : false;
        if (elem.type != 'checkbox') elem.className = elem.className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
        if (elem.getAttribute('required') !== null) {
            if (elem.type == 'radio' || (elem.type == 'checkbox' && /any/.test(elem.className))) {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name];
                if (!(elems instanceof NodeList || elems instanceof HTMLCollection) || elems.length <= 1) {
                    no_error = elem.checked;
                }
                else {
                    no_error = false;
                    for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                        if (elems[i].checked) no_error = true;
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (elem.type =='checkbox') {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name], found = false, err = [];
                no_error = true;
                for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                    if (elems[i].getAttribute('required') === null) continue;
                    if (!found && elems[i] !== elem) return true;
                    found = true;
                    elems[i].className = elems[i].className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
                    if (!elems[i].checked) {
                        no_error = false;
                        elems[i].className = elems[i].className + ' _has_error';
                        err.push("È necessario verificare %s".replace("%s", elems[i].value));
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, err.join('<br/>'));
                }
            } else if (elem.tagName == 'SELECT') {
                var selected = true;
                if (elem.multiple) {
                    selected = false;
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected) {
                            selected = true;
                            break;
                        }
                    }
                } else {
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected
                            && (!elem.options[i].value
                            || (elem.options[i].value.match(/\n/g)))
                        ) {
                            selected = false;
                        }
                    }
                }
                if (!selected) {
                    elem.className = elem.className + ' _has_error';
                    no_error = false;
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (value === undefined || value === null || value === '') {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Questo campo è obbligatorio.");
            }
        }
        if (no_error && (elem.id == 'field[]' || elem.id == 'ca[11][v]')) {
            if (elem.className.includes('phone-input-error')) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
            }
        }
        if (no_error && elem.name == 'email') {
            if (!value.match(/^[\+_a-z0-9-'&=]+(\.[\+_a-z0-9-']+)*@[a-z0-9-]+(\.[a-z0-9-]+)*(\.[a-z]{2,})$/i)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci un indirizzo email valido.");
            }
        }
        if (no_error && /date_field/.test(elem.className)) {
            if (!value.match(/^\d\d\d\d-\d\d-\d\d$/)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci una data valida.");
            }
        }
        tooltip ? resize_tooltip(tooltip) : false;
        return no_error;
    };
    var needs_validate = function(el) {
        if(el.getAttribute('required') !== null){
            return true
        }
        if(el.name === 'email' && el.value !== ""){
            return true
        }

        if((el.id == 'field[]' || el.id == 'ca[11][v]') && el.className.includes('phone-input-error')){
            return true
        }

        return false
    };
    var validate_form = function(e) {
        var err = form_to_submit.querySelector('._form_error'), no_error = true;
        if (!submitted) {
            submitted = true;
            for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
                var input = allInputs[i];
                if (needs_validate(input)) {
                    if (input.type == 'tel') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                    if (input.type == 'text' || input.type == 'number' || input.type == 'time') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'radio' || input.type == 'checkbox') {
                        (function(el) {
                            var radios = form_to_submit.elements[el.name];
                            for (var i = 0; i < radios.length; i++) {
                                addEvent(radios[i], 'click', function() {
                                    validate_field(el, true);
                                });
                            }
                        })(input);
                    } else if (input.tagName == 'SELECT') {
                        addEvent(input, 'change', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'textarea'){
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                }
            }
        }
        remove_tooltips();
        for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
            var elem = allInputs[i];
            if (needs_validate(elem)) {
                if (elem.tagName.toLowerCase() !== "select") {
                    elem.value = elem.value.trim();
                }
                validate_field(elem) ? true : no_error = false;
            }
        }
        if (!no_error && e) {
            e.preventDefault();
        }
        resize_tooltips();
        return no_error;
    };
    addEvent(window, 'resize', resize_tooltips);
    addEvent(window, 'scroll', resize_tooltips);

    var hidePhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.remove("phone-error");
        errorMessage.classList.add("phone-error-hidden");
        input.classList.remove("phone-input-error");
    };

    var initializePhoneInput = function(input, defaultCountry) {
        return window.intlTelInput(input, {
            utilsScript: "https://unpkg.com/intl-tel-input@17.0.18/build/js/utils.js",
            autoHideDialCode: false,
            separateDialCode: true,
            initialCountry: defaultCountry,
            preferredCountries: []
        });
    }

    var setPhoneInputEventListeners = function(inputId, input, iti) {
        input.addEventListener('blur', function() {
            var errorMessage = document.getElementById("error-msg-" + inputId);
            if (input.value.trim()) {
                if (iti.isValidNumber()) {
                    iti.setNumber(iti.getNumber());
                    if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                        hidePhoneInputError(inputId);
                    }
                } else {
                    showPhoneInputError(inputId)
                }
            } else {
                if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                    hidePhoneInputError(inputId);
                }
            }
        });

        input.addEventListener("countrychange", function() {
            iti.setNumber('');
        });

        input.addEventListener("keydown", function(e) {
            var charCode = (e.which) ? e.which : e.keyCode;
            if (charCode > 31 && (charCode < 48 || charCode > 57) && charCode !== 8) {
                e.preventDefault();
            }
        });
    };

    var showPhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.add("phone-error");
        errorMessage.classList.remove("phone-error-hidden");
        input.classList.add("phone-input-error");
    };


    window['recaptcha_callback'] = function() {
  // Get all recaptchas in the DOM (there may be more than one form on the page).
  var recaptchas = document.getElementsByClassName("g-recaptcha");
  for (var i in recaptchas) {
    // Set the recaptcha element ID, so the recaptcha can be applied to each element.
    var recaptcha_id = "recaptcha_" + i;
    recaptchas[i].id = recaptcha_id;
    var el = document.getElementById(recaptcha_id);
    if (el != null) {
      var sitekey = el.getAttribute("data-sitekey");
      var stoken = el.getAttribute("data-stoken");
      grecaptcha.render(recaptcha_id, {"sitekey":sitekey,"stoken":stoken});
    }
  }
};    _load_script(
        "https://www.google.com/recaptcha/api.js?onload=recaptcha_callback&render=explicit"
    );
    var _form_serialize = function(form){if(!form||form.nodeName!=="FORM"){return }var i,j,q=[];for(i=0;i<form.elements.length;i++){if(form.elements[i].name===""){continue}switch(form.elements[i].nodeName){case"INPUT":switch(form.elements[i].type){case"tel":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].previousSibling.querySelector('div.iti__selected-dial-code').innerText)+encodeURIComponent(" ")+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"text":case"number":case"date":case"time":case"hidden":case"password":case"button":case"reset":case"submit":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"checkbox":case"radio":if(form.elements[i].checked){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value))}break;case"file":break}break;case"TEXTAREA":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"SELECT":switch(form.elements[i].type){case"select-one":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"select-multiple":for(j=0;j<form.elements[i].options.length;j++){if(form.elements[i].options[j].selected){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].options[j].value))}}break}break;case"BUTTON":switch(form.elements[i].type){case"reset":case"submit":case"button":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break}break}}return q.join("&")};

    const formSupportsPost = false;
    var form_submit = function(e) {
        e.preventDefault();
        if (validate_form()) {
            // use this trick to get the submit button & disable it using plain javascript
            var submitButton = e.target.querySelector('#_form_18_submit');
            submitButton.disabled = true;
            submitButton.classList.add('processing');
                        var serialized = _form_serialize(
                document.getElementById('_form_18_')
            ).replace(/%0A/g, '\\n');
            var err = form_to_submit.querySelector('._form_error');
            err ? err.parentNode.removeChild(err) : false;
            async function submitForm() {
              var formData = new FormData();
              const searchParams = new URLSearchParams(serialized);
              searchParams.forEach((value, key) => {
                formData.append(key, value);
              });

              const response = await fetch('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?jsonp=true', {
                headers: {
                  "Accept": "application/json"
                },
                body: formData,
                method: "POST"
              });
              return response.json();
            }

            if (formSupportsPost) {
              submitForm().then((data) => {
                eval(data.js);
              });
            } else {
              _load_script('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?' + serialized + '&jsonp=true', null, true);
            }
        }
        return false;
    };
    addEvent(form_to_submit, 'submit', form_submit);
})();

</script>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6535474d elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="6535474d" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-772383fc elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="772383fc" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-71570dfc elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="71570dfc" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-78068b08 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="78068b08" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-13a0ac02" data-id="13a0ac02" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-734b3be3 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="734b3be3" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-265bc279" data-id="265bc279" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-24d774a6 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="24d774a6" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3773a6af elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3773a6af" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3388ae47 elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="3388ae47" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/il-project-management-all-interno-del-ciclo-di-vita-di-un-farmaco/">Il Project Management all&#8217;interno del ciclo di vita di un farmaco</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Supply Chain nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</title>
		<link>https://www.s4bt.it/supply-chain-nel-settore-life-science/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 30 Sep 2025 13:02:16 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<category><![CDATA[Non categorizzato]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=19006</guid>

					<description><![CDATA[<p>BLOG Introduzione Nel Life Science la Supply Chain è parte del sistema qualità e, sempre più spesso, un vantaggio competitivo. Globalizzazione, dipendenza da materiali critici, requisiti di tracciabilità end‑to‑end e gestione del freddo hanno alzato l’asticella: i processi devono essere dimostrabili, i dati affidabili, le responsabilità chiare. Negli ultimi diciotto mesi gli standard hanno rilanciato [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/supply-chain-nel-settore-life-science/">Supply Chain nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="19006" class="elementor elementor-19006" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-c36237e elementor-section-height-min-height elementor-reverse-mobile elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-items-middle" data-id="c36237e" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
							<div class="elementor-background-overlay"></div>
							<div class="elementor-container elementor-column-gap-wider">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-7b9678e1" data-id="7b9678e1" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-15e20284 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="15e20284" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<div class="elementor-heading-title elementor-size-default">BLOG</div>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-601713b8 elementor-widget-divider--separator-type-pattern elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="601713b8" data-element_type="widget" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider" style="--divider-pattern-url: url(&quot;data:image/svg+xml,%3Csvg xmlns=&#039;http://www.w3.org/2000/svg&#039; preserveAspectRatio=&#039;none&#039; overflow=&#039;visible&#039; height=&#039;100%&#039; viewBox=&#039;0 0 20 16&#039; fill=&#039;none&#039; stroke=&#039;black&#039; stroke-width=&#039;1&#039; stroke-linecap=&#039;square&#039; stroke-miterlimit=&#039;10&#039;%3E%3Cg transform=&#039;translate(-12.000000, 0)&#039;%3E%3Cpath d=&#039;M28,0L10,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M18,0L0,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M48,0L30,18&#039;/%3E%3Cpath d=&#039;M38,0L20,18&#039;/%3E%3C/g%3E%3C/svg%3E&quot;);">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5a60b4d2 elementor-hidden-desktop elementor-hidden-tablet elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="5a60b4d2" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Supply Chain nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-ec74e43 elementor-hidden-phone elementor-widget elementor-widget-theme-post-title elementor-page-title elementor-widget-heading" data-id="ec74e43" data-element_type="widget" data-widget_type="theme-post-title.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h1 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Supply Chain nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</h1>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-20339688 elementor-widget elementor-widget-post-info" data-id="20339688" data-element_type="widget" data-widget_type="post-info.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<ul class="elementor-inline-items elementor-icon-list-items elementor-post-info">
								<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-b0a0713 elementor-inline-item" itemprop="author">
						<a href="https://www.s4bt.it/author/redazione/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="far fa-user-circle"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-author">
										Redazione					</span>
									</a>
				</li>
				<li class="elementor-icon-list-item elementor-repeater-item-92e643a elementor-inline-item" itemprop="datePublished">
						<a href="https://www.s4bt.it/2025/09/30/">
											<span class="elementor-icon-list-icon">
								<i aria-hidden="true" class="fas fa-calendar"></i>							</span>
									<span class="elementor-icon-list-text elementor-post-info__item elementor-post-info__item--type-date">
										<time>30/09/2025</time>					</span>
									</a>
				</li>
				</ul>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-29c03aa9 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="29c03aa9" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-3194f169" data-id="3194f169" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-54a7f297 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="54a7f297" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<h2><strong>Introduzione</strong></h2>
<br>
Nel Life Science <strong>la Supply Chain è parte del sistema qualità</strong> e, sempre più spesso, un vantaggio competitivo. Globalizzazione, dipendenza da <strong>materiali critici</strong>, requisiti di <strong>tracciabilità end‑to‑end</strong> e <strong>gestione del freddo</strong> hanno alzato l’asticella: i processi devono essere dimostrabili, i dati affidabili, le responsabilità chiare. Negli ultimi diciotto mesi gli standard hanno rilanciato sull’interoperabilità (<strong>EPCIS 2.0</strong>) mentre i regolatori hanno puntato sulla continuità di fornitura e sulla prevenzione delle carenze. In Europa, l’Alleanza per i Farmaci Critici e le iniziative coordinate da <strong>HERA</strong> spingono su resilienza e diversificazione; parallelamente <strong>EMA</strong> e la rete degli ispettorati ribadiscono i capisaldi <strong>GDP</strong> lungo la distribuzione. Negli Stati Uniti, la <strong>DSCSA </strong>entra nella <strong>fase “enhanced”</strong>, con enfasi sullo scambio dati interoperabile e sulla gestione delle eccezioni. In questo scenario, il 2025 segna un cambio di passo: tracciabilità, risk management e visibilità dei dati non sono più opzioni, ma prerequisiti operativi. L’articolo propone un percorso pratico per conciliare qualità, compliance e performance, dal fornitore all’ultimo miglio, con indicazioni utili a QA, Supply e Validation.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>1) Scenario 2024/2025 &#8211; normative e trend da conoscere (e perché contano)</strong></h2>
<br>
<strong>Tre forze</strong> stanno plasmando le priorità di filiera. La prima è la <strong>continuità di fornitura</strong>: l’attenzione delle autorità europee si è tradotta in raccomandazioni concrete su <strong>stockpiling mirato</strong>, <strong>diversificazione</strong> e cooperazione industriale, con l’obiettivo di ridurre le vulnerabilità su classi terapeutiche essenziali. La seconda riguarda la <strong>distribuzione</strong>: <strong>GDP e armonizzazione delle ispezioni</strong> richiedono processi più tracciabili, documenti allineati e ruoli ben definiti lungo l’ultimo miglio. La terza è la <strong>tracciabilità digitale</strong>: in ambito <strong>DSCSA</strong> lo <strong>scambio evento‑per‑evento</strong> abilita un controllo nuovo sulla vita del prodotto e rende più veloce la risposta a deviazioni e richiami. Sul piano manageriale, gli outlook 2025 confermano che la resilienza è tra le massime priorità, ma molte aziende devono ancora colmare un <strong>gap di governance a livello di board</strong>, soprattutto quando si decide di regionalizzare la rete o di accelerare su data foundation.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>2) Progettare una Supply Chain “GxP‑ready” &#8211; QRM e process design da mettere a terra</strong></h2>
<br>
Una supply chain conforme nasce da un <strong>design orientato al rischio (ICH Q9(R1))</strong> e alla prova delle evidenze. Significa <strong>mappare i processi end‑to‑end</strong>, analizzare i <strong>failure mode</strong> nei nodi sensibili (sourcing, produzione, 3PL/4PL, last mile) e <strong>dimensionare i controlli</strong> in modo proporzionato. In Europa, i requisiti GDP rappresentano il livello minimo per proteggere l’integrità del prodotto durante stoccaggio e distribuzione; le buone pratiche dell’OMS forniscono un quadro pratico per reclami, resi, richiami, qualifiche e audit. <strong>Integrare QMS e Supply vuol dire tradurre il risk assessment in procedure eseguibili, criteri di qualifica/riqualifica, change control consapevoli e metriche che tengano insieme qualità e servizio</strong>: OTIF, lead time, tasso di excursion e efficacia delle CAPA. La qualità della decisione diventa tracciabile quando motivazioni e firme QA accompagnano le scelte critiche.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>3) Sourcing e gestione fornitori &#8211; auditabilità e ridondanza intelligente</strong></h2>
<br>
Il multi‑sourcing ragionato è l’antidoto ai single points of failure. Oltre al <strong>prezzo</strong>, pesano <strong>licenze, storico ispezioni, performance OTD/qualità e affidabilità dei piani di continuità</strong>. Quality Agreement chiari, con impegni espliciti su capacità e priorità in crisi, riducono ambiguità quando la pressione aumenta. La qualifica del fornitore è più robusta se include uno “<strong>stress test</strong>” documentale sullo shortage: come rileva i segnali deboli, quali indici monitora, quali sono i tempi di recupero. Una <strong>scorecard condivisa</strong> su Qualità, Servizio e Rischio semplifica il confronto tra partner e aiuta a trasformare gli audit in piani di miglioramento misurabili.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>4) Pianificazione, scorte e scenari &#8211; dall’S&amp;OP all’IBP (decisioni, non report)</strong></h2>
<br>
L’evoluzione verso l’<strong>Integrated Business Planning</strong> porta valore quando gli scenari guidano davvero le decisioni. Ricalibrare i safety stock considerando variabilità e criticità terapeutica, integrare vincoli regolatori (shelf‑life residua, serializzazione, requisiti GDP) e formalizzare contromisure per deviazioni e expediting fa la differenza quando la domanda oscilla. Prima di attivare AI, demand sensing e control tower <strong>è essenziale consolidare la base dati</strong>: <strong>anagrafiche coerenti, eventi EPCIS affidabili, sensori qualificati</strong> e accordi di condivisione <strong>con policy di retention allineate a QMS e privacy</strong>. Dashboard che incrociano servizio, qualità e costo rendono trasparenti i trade‑off e velocizzano i riesami interfunzionali.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>5) Make vs. Buy e Technology Transfer &#8211; esecuzione e controlli che reggono all’ispezione</strong></h2>
<br>
Decisioni di rete e trasferimenti tecnologici hanno effetti diretti su qualità, time‑to‑market e resilienza. Il <strong>Technology Transfer va trattato come progetto regolato</strong>: un piano di trasferimento chiaro, piani di controllo proporzionati, lotti PPQ significativi, gestione del cambiamento e KPI condivisi (OEE, Right‑First‑Time, deviazioni critiche). In un contesto di volatilità e shortage, anche <strong>Quality Agreements</strong> che includono <strong>business continuity</strong> e <strong>shortage prevention</strong> aiutano a chiarire responsabilità e tempi di reazione tra sponsor e partner.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>6) Distribuzione, cold chain e “last mile” &#8211; validare davvero ciò che conta</strong></h2>
<br>
Per i prodotti a temperatura controllata <strong>la convalida</strong> non è un adempimento formale<strong>: è la condizione per una release QA solida</strong>. Temperature mapping di magazzini e celle, frequenza degli studi, qualifica di contenitori e mezzi, integrazione dei data logger e gestione degli allarmi definiscono la tenuta del sistema. L<strong>’ultimo miglio</strong> richiede attenzione specifica: <strong>monitoraggio, sicurezza e controllo dati</strong> devono riflettere la realtà operativa dei vari mercati. Un profilo termico realistico, test rappresentativi delle rotte e una matrice dei rischi aggiornata quando cambia la logistica evitano sorprese. Collegare lo stability budget al batch record e ai criteri di rilascio rende le decisioni più oggettive; <strong>KPI</strong> come <strong>OTIF, excursion rate e time‑to‑intervene</strong> aiutano a misurare il miglioramento. Audit periodici dei 3PL e programmi di riqualifica su rotte, imballi e mezzi chiudono il cerchio.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>7) Tracciabilità e integrità del dato &#8211; dalla serializzazione a EPCIS 2.0</strong></h2>
<br>
La DSCSA sposta l’attenzione dalla sola serializzazione alla visibilità end‑to‑end. Con <strong>EPCIS/CBV 2.0</strong> gli eventi diventano un linguaggio comune: <strong>commission, pack/aggregate, ship, receive, decommission</strong>. Per funzionare, però, servono regole di business chiare e validazioni tecniche: campi obbligatori, coerenza temporale, legami corretti con SSCC e GLN. L’exception handling va progettato prima dei problemi: una <strong>lista condivisa di eccezioni</strong> con SLA e responsabilità definite evita rimpalli e fermi. La <strong>governance dei master data</strong> (GTIN/GLN/SSCC, gerarchie d’imballo e ubicazioni) e il <strong>monitoraggio della qualità dei dati</strong> completano il quadro, garantendo chiamate più rapide e un audit trail coerente con il QMS.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>8) Shortage &amp; risk management &#8211; pianificare il “se” prima del “quando”</strong></h2>
<br>
La prevenzione delle carenze richiede governance, dati e piani specifici per prodotto. Un <strong>Drug Shortage Risk Register</strong> <strong>aiuta a mappare vulnerabilità e impatti</strong>; simulazioni periodiche rendono esplicite le soglie di allerta e le modalità di risposta. Nei contesti più critici, <strong>criteri di allocazione etica</strong> e <strong>canali di comunicazione predefiniti con le autorità</strong> favoriscono decisioni rapide e trasparenti. <strong>KPI</strong> di resilienza – come <strong>percentuale di portfolio in dual‑sourcing, days‑of‑supply minimi, volatilità dei lead time</strong> e <strong>puntualità delle qualifiche fornitore</strong> – consentono di misurare i progressi e di ritarare la strategia quando servono correzioni di rotta.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>9) Governance e collaborazione estesa &#8211; mettere il ritmo</strong></h2>
<br>
Senza responsabilità chiare e un ritmo costante di governo, anche i progetti più promettenti faticano a scalare. Una <strong>RACI che integri QA, RA, Supply, IT e Legal, supplier councils per i fornitori critici e scorecard unificate</strong> riducono la complessità e creano un terreno comune di lavoro. Un allegato contrattuale dedicato – la Supply Chain Quality Agreement – può formalizzare gestione dei seriali ed EPCIS, exception handling, recall readiness, scambio dei dati di temperatura e Right‑to‑Audit reciproco. La risk review trimestrale, con scenari e stress test su shortage API, blocchi doganali o excursioni ripetute, collega la remediation al budget e mantiene l’attenzione su ciò che conta.
<br>
<br>
<br>
<br>
<h2><strong>Conclusioni</strong></h2>
<br>
La Supply Chain nel Life Science sta convergendo verso un modello <strong>data‑driven, regolato e collaborativo</strong>. <strong>Tracciabilità evento‑per‑evento, GDP</strong> solide sull’ultimo miglio, <strong>catena del freddo</strong> realmente <strong>qualificata</strong>, <strong>piani shortage risk‑based</strong> e una <strong>governance </strong>che unisce <strong>compliance e performance</strong> sono gli ingredienti di una filiera affidabile. Le aziende che investono su processi, dati e competenze vedono benefici tangibili<strong>: tempi di reazione più rapidi, meno deviazioni critiche, write‑off contenuti e continuità terapeutica</strong>. Per passare dalla teoria alla pratica servono <strong>diagnosi puntuali dei gap</strong> – dai flussi EPCIS alla gestione delle excursion, fino ai playbook di risposta alle carenze – e <strong>piani di remediation</strong> con responsabilità e milestone chiare. È qui che un accompagnamento specializzato fa la differenza.
<br>
<br>
<br>
<br>
<strong>Qual è l’area che ti espone di più durante un&#8217;ispezione: tracciabilità EPCIS, cold chain/last mile, shortage o fornitori? </strong>
<br>
<br>
<strong data-start="580" data-end="608">Contattaci senza impegno</strong>: partiamo dai tuoi processi e valutiamo insieme l’utilità di una <strong data-start="674" data-end="703">Gap Analysis Supply Chain</strong>, con una roadmap costruita sulle tue priorità.								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
				<div class="elementor-column elementor-col-50 elementor-top-column elementor-element elementor-element-5af4ceab" data-id="5af4ceab" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-7f04f18d elementor-section-height-min-height elementor-section-boxed elementor-section-height-default" data-id="7f04f18d" data-element_type="section" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;classic&quot;}">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-3ba7e264" data-id="3ba7e264" data-element_type="column" data-settings="{&quot;background_background&quot;:&quot;slideshow&quot;,&quot;background_slideshow_gallery&quot;:[{&quot;id&quot;:19013,&quot;url&quot;:&quot;https:\/\/www.s4bt.it\/wp-content\/uploads\/2025\/09\/Immagine-Validation-Qualification.png&quot;}],&quot;background_slideshow_loop&quot;:&quot;yes&quot;,&quot;background_slideshow_slide_duration&quot;:5000,&quot;background_slideshow_slide_transition&quot;:&quot;fade&quot;,&quot;background_slideshow_transition_duration&quot;:500}">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-1b82237e elementor-align-center elementor-widget elementor-widget-button" data-id="1b82237e" data-element_type="widget" data-widget_type="button.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<div class="elementor-button-wrapper">
					<a class="elementor-button elementor-button-link elementor-size-sm" href="https://www.s4bt.it/consulenza/validation-qualification/">
						<span class="elementor-button-content-wrapper">
									<span class="elementor-button-text">Validation &amp; Qualification CONSULTING</span>
					</span>
					</a>
				</div>
								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-662089be elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="662089be" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-3ec92774" data-id="3ec92774" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-6a438826 elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6a438826" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">LEGGI ANCHE</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-59a45562 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="59a45562" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p><a href="https://www.s4bt.it/packaging-farmaceutico-sostenibile-innovazioni-e-soluzioni-per-il-futuro/"><em>Packaging farmaceutico sostenibile: innovazioni e soluzioni per il futuro</em></a></p><p><em><a href="https://www.s4bt.it/audit-aziendale-uno-strumento-strategico-per-la-qualita-la-compliance-e-il-miglioramento-continuo-2/">Audit Aziendale: uno strumento strategico per la qualità, la compliance e il miglioramento continuo</a></em></p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6c27fbe3 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6c27fbe3" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Iscriviti alla Newsletter</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-51928389 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="51928389" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-59f9ec42 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="59f9ec42" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									Aumenta la tua conoscenza, entra in una community di professionisti e rimani aggiornato ogni settimana sulle novità del settore.								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-5c64f68 elementor-widget elementor-widget-html" data-id="5c64f68" data-element_type="widget" data-widget_type="html.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<style>@import url(https://fonts.bunny.net/css?family=lato:400);</style>
<style>
 #_form_18_ { font-size:14px; line-height:1.6; font-family:arial, helvetica, sans-serif; margin:0; }
 #_form_18_ * { outline:0; }
 ._form_hide { display:none; visibility:hidden; }
 ._form_show { display:block; visibility:visible; }
 #_form_18_._form-top { top:0; }
 #_form_18_._form-bottom { bottom:0; }
 #_form_18_._form-left { left:0; }
 #_form_18_._form-right { right:0; }
 #_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ input[type="tel"],#_form_18_ input[type="date"],#_form_18_ textarea { padding:6px; height:auto; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; color:#000 !important; font-size:14px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ textarea { resize:none; }
 #_form_18_ ._submit { -webkit-appearance:none; cursor:pointer; font-family:arial, sans-serif; font-size:14px; text-align:center; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 #_form_18_ ._submit:disabled { cursor:not-allowed; opacity:0.4; }
 #_form_18_ ._submit.processing { position:relative; }
 #_form_18_ ._submit.processing::before { content:''; width:1em; height:1em; position:absolute; z-index:1; top:50%; left:50%; border:double 3px transparent; border-radius:50%; background-image:linear-gradient(#24d902, #24d902), conic-gradient(#24d902, #fff); background-origin:border-box; background-clip:content-box, border-box; animation:1200ms ease 0s infinite normal none running _spin; }
 #_form_18_ ._submit.processing::after { content:''; position:absolute; top:0; bottom:0; left:0; right:0; background:#24d902 !important; border:0 !important; -moz-border-radius:4px !important; -webkit-border-radius:4px !important; border-radius:4px !important; color:#fff !important; padding:12px !important; }
 @keyframes _spin { 0% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(90deg); }
 100% { transform:translate(-50%, -50%) rotate(450deg); }
 }
 #_form_18_ ._close-icon { cursor:pointer; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/esfkyjh1u_forms-close-dark.png'); background-repeat:no-repeat; background-size:14.2px 14.2px; position:absolute; display:block; top:11px; right:9px; overflow:hidden; width:16.2px; height:16.2px; }
 #_form_18_ ._close-icon:before { position:relative; }
 #_form_18_ ._form-body { margin-bottom:30px; }
 #_form_18_ ._form-image-left { width:150px; float:left; }
 #_form_18_ ._form-content-right { margin-left:164px; }
 #_form_18_ ._form-branding { color:#fff; font-size:10px; clear:both; text-align:left; margin-top:30px; font-weight:100; }
 #_form_18_ ._form-branding ._logo { display:block; width:130px; height:14px; margin-top:6px; background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/hh9ujqgv5_aclogo_li.png'); background-size:130px auto; background-repeat:no-repeat; }
 #_form_18_ .form-sr-only { position:absolute; width:1px; height:1px; padding:0; margin:-1px; overflow:hidden; clip:rect(0, 0, 0, 0); border:0; }
 #_form_18_ ._form-label,#_form_18_ ._form_element ._form-label { font-weight:bold; margin-bottom:5px; display:block; }
 #_form_18_._dark ._form-branding { color:#333; }
 #_form_18_._dark ._form-branding ._logo { background-image:url('https://d226aj4ao1t61q.cloudfront.net/jftq2c8s_aclogo_dk.png'); }
 #_form_18_ ._form_element { position:relative; margin-bottom:10px; font-size:0; max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element * { font-size:14px; }
 #_form_18_ ._form_element._clear { clear:both; width:100%; float:none; }
 #_form_18_ ._form_element._clear:after { clear:left; }
 #_form_18_ ._form_element input[type="text"],#_form_18_ ._form_element input[type="date"],#_form_18_ ._form_element select,#_form_18_ ._form_element textarea:not(.g-recaptcha-response) { display:block; width:100%; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-family:inherit; }
 #_form_18_ ._field-wrapper { position:relative; }
 #_form_18_ ._inline-style { float:left; }
 #_form_18_ ._inline-style input[type="text"] { width:150px; }
 #_form_18_ ._inline-style:not(._clear) + ._inline-style:not(._clear) { margin-left:20px; }
 #_form_18_ ._form_element img._form-image { max-width:100%; }
 #_form_18_ ._form_element ._form-fieldset { border:0; padding:0.01em 0 0 0; margin:0; min-width:0; }
 #_form_18_ ._clear-element { clear:left; }
 #_form_18_ ._full_width { width:100%; }
 #_form_18_ ._form_full_field { display:block; width:100%; margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ input[type="text"]._has_error,#_form_18_ textarea._has_error { border:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ input[type="checkbox"]._has_error { outline:#f37c7b 1px solid; }
 #_form_18_ ._error { display:block; position:absolute; font-size:14px; z-index:10000001; }
 #_form_18_ ._error._above { padding-bottom:4px; bottom:39px; right:0; }
 #_form_18_ ._error._below { padding-top:8px; top:100%; right:0; }
 #_form_18_ ._error._above ._error-arrow { bottom:-4px; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-top:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error._below ._error-arrow { top:0; right:15px; border-left:8px solid transparent; border-right:8px solid transparent; border-bottom:8px solid #fdd; }
 #_form_18_ ._error-inner { padding:12px 12px 12px 36px; background-color:#fdd; background-image:url("data:image/svg+xml,%3Csvg width='16' height='16' viewBox='0 0 16 16' fill='none' xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3E%3Cpath fill-rule='evenodd' clip-rule='evenodd' d='M16 8C16 12.4183 12.4183 16 8 16C3.58172 16 0 12.4183 0 8C0 3.58172 3.58172 0 8 0C12.4183 0 16 3.58172 16 8ZM9 3V9H7V3H9ZM9 13V11H7V13H9Z' fill='%23CA0000'/%3E%3C/svg%3E"); background-repeat:no-repeat; background-position:12px center; font-size:14px; font-family:arial, sans-serif; font-weight:600; line-height:16px; color:#000; text-align:center; text-decoration:none; -webkit-border-radius:4px; -moz-border-radius:4px; border-radius:4px; box-shadow:0px 1px 4px rgba(31, 33, 41, 0.298295); }
 #_form_18_ ._error-inner._form_error { margin-bottom:5px; text-align:left; }
 #_form_18_ ._button-wrapper ._error-inner._form_error { position:static; }
 #_form_18_ ._error-inner._no_arrow { margin-bottom:10px; }
 #_form_18_ ._error-arrow { position:absolute; width:0; height:0; }
 #_form_18_ ._error-html { margin-bottom:10px; }
 .pika-single { z-index:10000001 !important; }
 #_form_18_ input[type="text"].datetime_date { width:69%; display:inline; }
 #_form_18_ select.datetime_time { width:29%; display:inline; height:32px; }
 #_form_18_ input[type="date"].datetime_date { width:69%; display:inline-flex; }
 #_form_18_ input[type="time"].datetime_time { width:29%; display:inline-flex; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { ::-webkit-scrollbar { display:none; }
 #_form_18_ { margin:0; width:100%; min-width:100%; max-width:100%; box-sizing:border-box; }
 #_form_18_ * { -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; font-size:1em; }
 #_form_18_ ._form-content { margin:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-inner { display:block; min-width:100%; }
 #_form_18_ ._form-title,#_form_18_ ._inline-style { margin-top:0; margin-right:0; margin-left:0; }
 #_form_18_ ._form-title { font-size:1.2em; }
 #_form_18_ ._form_element { margin:0 0 20px; padding:0; width:100%; }
 #_form_18_ ._form-element,#_form_18_ ._inline-style,#_form_18_ input[type="text"],#_form_18_ label,#_form_18_ p,#_form_18_ textarea:not(.g-recaptcha-response) { float:none; display:block; width:100%; }
 #_form_18_ ._row._checkbox-radio label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row,#_form_18_ p,#_form_18_ label { margin-bottom:0.7em; width:100%; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"],#_form_18_ ._row input[type="radio"] { margin:0 !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._row input[type="checkbox"] + span label { display:inline; }
 #_form_18_ ._row span label { margin:0 !important; width:initial !important; vertical-align:middle !important; }
 #_form_18_ ._form-image { max-width:100%; height:auto !important; }
 #_form_18_ input[type="text"] { padding-left:10px; padding-right:10px; font-size:16px; line-height:1.3em; -webkit-appearance:none; }
 #_form_18_ input[type="radio"],#_form_18_ input[type="checkbox"] { display:inline-block; width:1.3em; height:1.3em; font-size:1em; margin:0 0.3em 0 0; vertical-align:baseline; }
 #_form_18_ button[type="submit"] { padding:20px; font-size:1.5em; }
 #_form_18_ ._inline-style { margin:20px 0 0 !important; }
 }
 #_form_18_ { position:relative; text-align:left; margin:25px auto 0; padding-top:20px; padding-right:20px; padding-bottom:20px; padding-left:20px; -webkit-box-sizing:border-box; -moz-box-sizing:border-box; box-sizing:border-box; *zoom:1; background:rgba(240, 243, 248, 1) !important; border-top:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-right:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-bottom:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; border-left:0px solid rgba(220, 220, 220, 1) !important; max-width:500px; -moz-border-radius:0px !important; -webkit-border-radius:0px !important; border-radius:0px !important; color:#000; }
 #_form_18_._inline-form,#_form_18_._inline-form ._form-content { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._row span,#_form_18_._inline-form ._row label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; line-height:1.6em; }
 #_form_18__inlineform input[type="text"],#_form_18__inlineform input[type="date"],#_form_18__inlineform input[type="tel"],#_form_18__inlineform select,#_form_18__inlineform textarea:not(.g-recaptcha-response) { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:400; font-color:#000; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._html-code * { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-label { font-family:"Lato", sans-serif; font-size:14px; font-weight:700; line-height:1.6em; }
 #_form_18_._inline-form ._submit { font-family:"Lato", sans-serif; }
 #_form_18_._inline-form ._form-title { font-size:22px; line-height:normal; font-weight:600; margin-bottom:0; }
 #_form_18_._inline-form ._form-branding { font-family:"IBM Plex Sans", Helvetica, sans-serif; font-size:13px; font-weight:100; font-style:normal; text-decoration:none; }
 #_form_18_:before,#_form_18_:after { content:" "; display:table; }
 #_form_18_:after { clear:both; }
 #_form_18_._inline-style { width:auto; display:inline-block; }
 #_form_18_._inline-style input[type="text"],#_form_18_._inline-style input[type="date"] { padding:10px 12px; }
 #_form_18_._inline-style button._inline-style { position:relative; top:27px; }
 #_form_18_._inline-style p { margin:0; }
 #_form_18_._inline-style ._button-wrapper { position:relative; margin:27px 12.5px 0 20px; }
 #_form_18_ ._form-thank-you { position:relative; left:0; right:0; text-align:center; font-size:18px; }
 @media all and (min-width:320px) and (max-width:667px) { #_form_18_._inline-form._inline-style ._inline-style._button-wrapper { margin-top:20px !important; margin-left:0 !important; }
 }
 #_form_18_ .iti.iti--allow-dropdown.iti--separate-dial-code { width:100%; }
 #_form_18_ .iti input { width:100%; height:32px; border:#979797 1px solid; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag { background-color:#fff; border-radius:4px; }
 #_form_18_ .iti--separate-dial-code .iti__selected-flag:hover { background-color:rgba(0, 0, 0, 0.05); }
 #_form_18_ .iti__country-list { border-radius:4px; margin-top:4px; min-width:460px; }
 #_form_18_ .iti__country-list--dropup { margin-bottom:4px; }
 #_form_18_ .phone-error-hidden { display:none; }
 #_form_18_ .phone-error { color:#e40e49; }
 #_form_18_ .phone-input-error { border:1px solid #e40e49 !important; }

 #_form_18_ ._submit { width:250px; height:45px; font-weight:bold; font-size:16px; }
 #_form_18_ ._x27141261 select { height:30px; }
</style>
<form method="POST" action="https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php" id="_form_18_" class="_form _form_18 _inline-form  _dark" novalidate data-styles-version="5">
  <input type="hidden" name="u" value="18" />
  <input type="hidden" name="f" value="18" />
  <input type="hidden" name="s" />
  <input type="hidden" name="c" value="0" />
  <input type="hidden" name="m" value="0" />
  <input type="hidden" name="act" value="sub" />
  <input type="hidden" name="v" value="2" />
  <input type="hidden" name="or" value="495ca7eb927c2a548e64f56060bf9936" />
  <div class="_form-content">
    <div class="_form_element _x05148103 _full_width " >
      <label for="firstname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="firstname" name="firstname" placeholder="Nome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x18376488 _full_width " >
      <label for="lastname" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="lastname" name="lastname" placeholder="Cognome" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x62476374 _full_width " >
      <label for="email" class="_form-label">
      </label>
      <div class="_field-wrapper">
        <input type="text" id="email" name="email" placeholder="Indirizzo email" required/>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x08496753 _full_width " >
      <fieldset class="_form-fieldset">
        <div class="_row">
          <legend for="field[16][]" class="_form-label">
            Privacy Policy
          </legend>
        </div>
        <input data-autofill="false" type="hidden" id="field[16][]" name="field[16][]" value="~|">
        <div class="_row _checkbox-radio">
          <input id="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi." type="checkbox" name="field[16][]" value="Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi."   >
          <span>
            <label for="field_16Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.">
              Autorizzo ai sensi del GDPR 25-05-18 n. 196 il trattamento dei dati personali trasmessi.
            </label>
          </span>
        </div>
      </fieldset>
    </div>
    <div class="_form_element _x07624565 _full_width _clear" >
      <div class="_html-code">
        <a href="https://www.iubenda.com/privacy-policy/565733#">Informativa</a>
      </div>
    </div>
    <div class="_form_element _x13050939 _full_width " >
      <label for="ls" class="_form-label">
        Verifica la richiesta.*
      </label>
      <div class="g-recaptcha" data-sitekey="6LcwIw8TAAAAACP1ysM08EhCgzd6q5JAOUR1a0Go">
      </div>
    </div>
    <div class="_button-wrapper _full_width">
      <button id="_form_18_submit" class="_submit" type="submit">
        ISCRIVITI
      </button>
    </div>
    <div class="_clear-element">
    </div>
  </div>
  <div class="_form-thank-you" style="display:none;">
  </div>
</form><script type="text/javascript">
window.cfields = {"16":"privacy_policy"};
window._show_thank_you = function(id, message, trackcmp_url, email) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'), thank_you = form.querySelector('._form-thank-you');
    form.querySelector('._form-content').style.display = 'none';
    thank_you.innerHTML = message;
    thank_you.style.display = 'block';
    const vgoAlias = typeof visitorGlobalObjectAlias === 'undefined' ? 'vgo' : visitorGlobalObjectAlias;
    var visitorObject = window[vgoAlias];
    if (email && typeof visitorObject !== 'undefined') {
        visitorObject('setEmail', email);
        visitorObject('update');
    } else if (typeof(trackcmp_url) != 'undefined' && trackcmp_url) {
        // Site tracking URL to use after inline form submission.
        _load_script(trackcmp_url);
    }
    if (typeof window._form_callback !== 'undefined') window._form_callback(id);
};
window._show_error = function(id, message, html) {
    var form = document.getElementById('_form_' + id + '_'),
        err = document.createElement('div'),
        button = form.querySelector('button'),
        old_error = form.querySelector('._form_error');
    if (old_error) old_error.parentNode.removeChild(old_error);
    err.innerHTML = message;
    err.className = '_error-inner _form_error _no_arrow';
    var wrapper = document.createElement('div');
    wrapper.className = '_form-inner';
    wrapper.appendChild(err);
    button.parentNode.insertBefore(wrapper, button);
    var submitButton = form.querySelector('[id^="_form"][id$="_submit"]');
    submitButton.disabled = false;
    submitButton.classList.remove('processing');
    if (html) {
        var div = document.createElement('div');
        div.className = '_error-html';
        div.innerHTML = html;
        err.appendChild(div);
    }
};
window._load_script = function(url, callback, isSubmit) {
    var head = document.querySelector('head'), script = document.createElement('script'), r = false;
    var submitButton = document.querySelector('#_form_18_submit');
    script.type = 'text/javascript';
    script.charset = 'utf-8';
    script.src = url;
    if (callback) {
        script.onload = script.onreadystatechange = function() {
            if (!r && (!this.readyState || this.readyState == 'complete')) {
                r = true;
                callback();
            }
        };
    }
    script.onerror = function() {
        if (isSubmit) {
            if (script.src.length > 10000) {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Accorcia le risposte e riprova.");
            } else {
                _show_error("18", "Invio non riuscito. Riprova.");
            }
            submitButton.disabled = false;
            submitButton.classList.remove('processing');
        }
    }

    head.appendChild(script);
};
(function() {
    if (window.location.search.search("excludeform") !== -1) return false;
    var getCookie = function(name) {
        var match = document.cookie.match(new RegExp('(^|; )' + name + '=([^;]+)'));
        return match ? match[2] : null;
    }
    var setCookie = function(name, value) {
        var now = new Date();
        var time = now.getTime();
        var expireTime = time + 1000 * 60 * 60 * 24 * 365;
        now.setTime(expireTime);
        document.cookie = name + '=' + value + '; expires=' + now + ';path=/; Secure; SameSite=Lax;';
    }
            var addEvent = function(element, event, func) {
        if (element.addEventListener) {
            element.addEventListener(event, func);
        } else {
            var oldFunc = element['on' + event];
            element['on' + event] = function() {
                oldFunc.apply(this, arguments);
                func.apply(this, arguments);
            };
        }
    }
    var _removed = false;
        var form_to_submit = document.getElementById('_form_18_');
    var allInputs = form_to_submit.querySelectorAll('input, select, textarea'), tooltips = [], submitted = false;

    var getUrlParam = function(name) {
        if (name.toLowerCase() !== 'email') {
            var params = new URLSearchParams(window.location.search);
            return params.get(name) || false;
        }
        // email is a special case because a plus is valid in the email address
        var qString = window.location.search;
        if (!qString) {
            return false;
        }
        var parameters = qString.substr(1).split('&');
        for (var i = 0; i < parameters.length; i++) {
            var parameter = parameters[i].split('=');
            if (parameter[0].toLowerCase() === 'email') {
                return parameter[1] === undefined ? true : decodeURIComponent(parameter[1]);
            }
        }
        return false;
    };

    var acctDateFormat = "%d/%m/%Y";
    var getNormalizedDate = function(date, acctFormat) {
        var decodedDate = decodeURIComponent(date);
        if (acctFormat && acctFormat.match(/(%d|%e).*%m/gi) !== null) {
            return decodedDate.replace(/(\d{2}).*(\d{2}).*(\d{4})/g, '$3-$2-$1');
        } else if (Date.parse(decodedDate)) {
            var dateObj = new Date(decodedDate);
            var year = dateObj.getFullYear();
            var month = dateObj.getMonth() + 1;
            var day = dateObj.getDate();
            return `${year}-${month < 10 ? `0${month}` : month}-${day < 10 ? `0${day}` : day}`;
        }
        return false;
    };

    var getNormalizedTime = function(time) {
        var hour, minutes;
        var decodedTime = decodeURIComponent(time);
        var timeParts = Array.from(decodedTime.matchAll(/(\d{1,2}):(\d{1,2})\W*([AaPp][Mm])?/gm))[0];
        if (timeParts[3]) { // 12 hour format
            var isPM = timeParts[3].toLowerCase() === 'pm';
            if (isPM) {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '12' : `${parseInt(timeParts[1]) + 12}`;
            } else {
                hour = parseInt(timeParts[1]) === 12 ? '0' : timeParts[1];
            }
        } else { // 24 hour format
            hour = timeParts[1];
        }
        var normalizedHour = parseInt(hour) < 10 ? `0${parseInt(hour)}` : hour;
        var minutes = timeParts[2];
        return `${normalizedHour}:${minutes}`;
    };

    for (var i = 0; i < allInputs.length; i++) {
        var regexStr = "field\\[(\\d+)\\]";
        var results = new RegExp(regexStr).exec(allInputs[i].name);
        if (results != undefined) {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name.match(/\[time\]$/)
                ? `${window.cfields[results[1]]}_time`
                : window.cfields[results[1]];
        } else {
            allInputs[i].dataset.name = allInputs[i].name;
        }
        var fieldVal = getUrlParam(allInputs[i].dataset.name);

        if (fieldVal) {
            if (allInputs[i].dataset.autofill === "false") {
                continue;
            }
            if (allInputs[i].type == "radio" || allInputs[i].type == "checkbox") {
                if (allInputs[i].value == fieldVal) {
                    allInputs[i].checked = true;
                }
            } else if (allInputs[i].type == "date") {
                allInputs[i].value = getNormalizedDate(fieldVal, acctDateFormat);
            } else if (allInputs[i].type == "time") {
                allInputs[i].value = getNormalizedTime(fieldVal);
            } else {
                allInputs[i].value = fieldVal;
            }
        }
    }

    var remove_tooltips = function() {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
        }
        tooltips = [];
    };
    var remove_tooltip = function(elem) {
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (tooltips[i].elem === elem) {
                tooltips[i].tip.parentNode.removeChild(tooltips[i].tip);
                tooltips.splice(i, 1);
                return;
            }
        }
    };
    var create_tooltip = function(elem, text) {
        var tooltip = document.createElement('div'),
            arrow = document.createElement('div'),
            inner = document.createElement('div'), new_tooltip = {};
        if (elem.type != 'radio' && elem.type != 'checkbox') {
            tooltip.className = '_error';
            arrow.className = '_error-arrow';
            inner.className = '_error-inner';
            inner.innerHTML = text;
            tooltip.appendChild(arrow);
            tooltip.appendChild(inner);
            elem.parentNode.appendChild(tooltip);
        } else {
            tooltip.className = '_error-inner _no_arrow';
            tooltip.innerHTML = text;
            elem.parentNode.insertBefore(tooltip, elem);
            new_tooltip.no_arrow = true;
        }
        new_tooltip.tip = tooltip;
        new_tooltip.elem = elem;
        tooltips.push(new_tooltip);
        return new_tooltip;
    };
    var resize_tooltip = function(tooltip) {
        var rect = tooltip.elem.getBoundingClientRect();
        var doc = document.documentElement,
            scrollPosition = rect.top - ((window.pageYOffset || doc.scrollTop)  - (doc.clientTop || 0));
        if (scrollPosition < 40) {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _below';
        } else {
            tooltip.tip.className = tooltip.tip.className.replace(/ ?(_above|_below) ?/g, '') + ' _above';
        }
    };
    var resize_tooltips = function() {
        if (_removed) return;
        for (var i = 0; i < tooltips.length; i++) {
            if (!tooltips[i].no_arrow) resize_tooltip(tooltips[i]);
        }
    };
    var validate_field = function(elem, remove) {
        var tooltip = null, value = elem.value, no_error = true;
        remove ? remove_tooltip(elem) : false;
        if (elem.type != 'checkbox') elem.className = elem.className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
        if (elem.getAttribute('required') !== null) {
            if (elem.type == 'radio' || (elem.type == 'checkbox' && /any/.test(elem.className))) {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name];
                if (!(elems instanceof NodeList || elems instanceof HTMLCollection) || elems.length <= 1) {
                    no_error = elem.checked;
                }
                else {
                    no_error = false;
                    for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                        if (elems[i].checked) no_error = true;
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (elem.type =='checkbox') {
                var elems = form_to_submit.elements[elem.name], found = false, err = [];
                no_error = true;
                for (var i = 0; i < elems.length; i++) {
                    if (elems[i].getAttribute('required') === null) continue;
                    if (!found && elems[i] !== elem) return true;
                    found = true;
                    elems[i].className = elems[i].className.replace(/ ?_has_error ?/g, '');
                    if (!elems[i].checked) {
                        no_error = false;
                        elems[i].className = elems[i].className + ' _has_error';
                        err.push("È necessario verificare %s".replace("%s", elems[i].value));
                    }
                }
                if (!no_error) {
                    tooltip = create_tooltip(elem, err.join('<br/>'));
                }
            } else if (elem.tagName == 'SELECT') {
                var selected = true;
                if (elem.multiple) {
                    selected = false;
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected) {
                            selected = true;
                            break;
                        }
                    }
                } else {
                    for (var i = 0; i < elem.options.length; i++) {
                        if (elem.options[i].selected
                            && (!elem.options[i].value
                            || (elem.options[i].value.match(/\n/g)))
                        ) {
                            selected = false;
                        }
                    }
                }
                if (!selected) {
                    elem.className = elem.className + ' _has_error';
                    no_error = false;
                    tooltip = create_tooltip(elem, "Seleziona un\'opzione.");
                }
            } else if (value === undefined || value === null || value === '') {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Questo campo è obbligatorio.");
            }
        }
        if (no_error && (elem.id == 'field[]' || elem.id == 'ca[11][v]')) {
            if (elem.className.includes('phone-input-error')) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
            }
        }
        if (no_error && elem.name == 'email') {
            if (!value.match(/^[\+_a-z0-9-'&=]+(\.[\+_a-z0-9-']+)*@[a-z0-9-]+(\.[a-z0-9-]+)*(\.[a-z]{2,})$/i)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci un indirizzo email valido.");
            }
        }
        if (no_error && /date_field/.test(elem.className)) {
            if (!value.match(/^\d\d\d\d-\d\d-\d\d$/)) {
                elem.className = elem.className + ' _has_error';
                no_error = false;
                tooltip = create_tooltip(elem, "Inserisci una data valida.");
            }
        }
        tooltip ? resize_tooltip(tooltip) : false;
        return no_error;
    };
    var needs_validate = function(el) {
        if(el.getAttribute('required') !== null){
            return true
        }
        if(el.name === 'email' && el.value !== ""){
            return true
        }

        if((el.id == 'field[]' || el.id == 'ca[11][v]') && el.className.includes('phone-input-error')){
            return true
        }

        return false
    };
    var validate_form = function(e) {
        var err = form_to_submit.querySelector('._form_error'), no_error = true;
        if (!submitted) {
            submitted = true;
            for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
                var input = allInputs[i];
                if (needs_validate(input)) {
                    if (input.type == 'tel') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                    if (input.type == 'text' || input.type == 'number' || input.type == 'time') {
                        addEvent(input, 'blur', function() {
                            this.value = this.value.trim();
                            validate_field(this, true);
                        });
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'radio' || input.type == 'checkbox') {
                        (function(el) {
                            var radios = form_to_submit.elements[el.name];
                            for (var i = 0; i < radios.length; i++) {
                                addEvent(radios[i], 'click', function() {
                                    validate_field(el, true);
                                });
                            }
                        })(input);
                    } else if (input.tagName == 'SELECT') {
                        addEvent(input, 'change', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    } else if (input.type == 'textarea'){
                        addEvent(input, 'input', function() {
                            validate_field(this, true);
                        });
                    }
                }
            }
        }
        remove_tooltips();
        for (var i = 0, len = allInputs.length; i < len; i++) {
            var elem = allInputs[i];
            if (needs_validate(elem)) {
                if (elem.tagName.toLowerCase() !== "select") {
                    elem.value = elem.value.trim();
                }
                validate_field(elem) ? true : no_error = false;
            }
        }
        if (!no_error && e) {
            e.preventDefault();
        }
        resize_tooltips();
        return no_error;
    };
    addEvent(window, 'resize', resize_tooltips);
    addEvent(window, 'scroll', resize_tooltips);

    var hidePhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.remove("phone-error");
        errorMessage.classList.add("phone-error-hidden");
        input.classList.remove("phone-input-error");
    };

    var initializePhoneInput = function(input, defaultCountry) {
        return window.intlTelInput(input, {
            utilsScript: "https://unpkg.com/intl-tel-input@17.0.18/build/js/utils.js",
            autoHideDialCode: false,
            separateDialCode: true,
            initialCountry: defaultCountry,
            preferredCountries: []
        });
    }

    var setPhoneInputEventListeners = function(inputId, input, iti) {
        input.addEventListener('blur', function() {
            var errorMessage = document.getElementById("error-msg-" + inputId);
            if (input.value.trim()) {
                if (iti.isValidNumber()) {
                    iti.setNumber(iti.getNumber());
                    if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                        hidePhoneInputError(inputId);
                    }
                } else {
                    showPhoneInputError(inputId)
                }
            } else {
                if (errorMessage.classList.contains("phone-error")){
                    hidePhoneInputError(inputId);
                }
            }
        });

        input.addEventListener("countrychange", function() {
            iti.setNumber('');
        });

        input.addEventListener("keydown", function(e) {
            var charCode = (e.which) ? e.which : e.keyCode;
            if (charCode > 31 && (charCode < 48 || charCode > 57) && charCode !== 8) {
                e.preventDefault();
            }
        });
    };

    var showPhoneInputError = function(inputId) {
        var errorMessage =  document.getElementById("error-msg-" + inputId);
        var input = document.getElementById(inputId);
        errorMessage.classList.add("phone-error");
        errorMessage.classList.remove("phone-error-hidden");
        input.classList.add("phone-input-error");
    };


    window['recaptcha_callback'] = function() {
  // Get all recaptchas in the DOM (there may be more than one form on the page).
  var recaptchas = document.getElementsByClassName("g-recaptcha");
  for (var i in recaptchas) {
    // Set the recaptcha element ID, so the recaptcha can be applied to each element.
    var recaptcha_id = "recaptcha_" + i;
    recaptchas[i].id = recaptcha_id;
    var el = document.getElementById(recaptcha_id);
    if (el != null) {
      var sitekey = el.getAttribute("data-sitekey");
      var stoken = el.getAttribute("data-stoken");
      grecaptcha.render(recaptcha_id, {"sitekey":sitekey,"stoken":stoken});
    }
  }
};    _load_script(
        "https://www.google.com/recaptcha/api.js?onload=recaptcha_callback&render=explicit"
    );
    var _form_serialize = function(form){if(!form||form.nodeName!=="FORM"){return }var i,j,q=[];for(i=0;i<form.elements.length;i++){if(form.elements[i].name===""){continue}switch(form.elements[i].nodeName){case"INPUT":switch(form.elements[i].type){case"tel":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].previousSibling.querySelector('div.iti__selected-dial-code').innerText)+encodeURIComponent(" ")+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"text":case"number":case"date":case"time":case"hidden":case"password":case"button":case"reset":case"submit":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"checkbox":case"radio":if(form.elements[i].checked){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value))}break;case"file":break}break;case"TEXTAREA":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"SELECT":switch(form.elements[i].type){case"select-one":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break;case"select-multiple":for(j=0;j<form.elements[i].options.length;j++){if(form.elements[i].options[j].selected){q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].options[j].value))}}break}break;case"BUTTON":switch(form.elements[i].type){case"reset":case"submit":case"button":q.push(form.elements[i].name+"="+encodeURIComponent(form.elements[i].value));break}break}}return q.join("&")};

    const formSupportsPost = false;
    var form_submit = function(e) {
        e.preventDefault();
        if (validate_form()) {
            // use this trick to get the submit button & disable it using plain javascript
            var submitButton = e.target.querySelector('#_form_18_submit');
            submitButton.disabled = true;
            submitButton.classList.add('processing');
                        var serialized = _form_serialize(
                document.getElementById('_form_18_')
            ).replace(/%0A/g, '\\n');
            var err = form_to_submit.querySelector('._form_error');
            err ? err.parentNode.removeChild(err) : false;
            async function submitForm() {
              var formData = new FormData();
              const searchParams = new URLSearchParams(serialized);
              searchParams.forEach((value, key) => {
                formData.append(key, value);
              });

              const response = await fetch('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?jsonp=true', {
                headers: {
                  "Accept": "application/json"
                },
                body: formData,
                method: "POST"
              });
              return response.json();
            }

            if (formSupportsPost) {
              submitForm().then((data) => {
                eval(data.js);
              });
            } else {
              _load_script('https://s4bt69577.activehosted.com/proc.php?' + serialized + '&jsonp=true', null, true);
            }
        }
        return false;
    };
    addEvent(form_to_submit, 'submit', form_submit);
})();

</script>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6535474d elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="6535474d" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-772383fc elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="772383fc" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-71570dfc elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="71570dfc" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-78068b08 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="78068b08" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-13a0ac02" data-id="13a0ac02" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<section class="elementor-section elementor-inner-section elementor-element elementor-element-734b3be3 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="734b3be3" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-no">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-inner-column elementor-element elementor-element-265bc279" data-id="265bc279" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-24d774a6 elementor-absolute elementor-widget-divider--view-line elementor-widget elementor-widget-divider" data-id="24d774a6" data-element_type="widget" data-settings="{&quot;_position&quot;:&quot;absolute&quot;}" data-widget_type="divider.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-divider">
			<span class="elementor-divider-separator">
						</span>
		</div>
						</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3773a6af elementor-widget__width-auto elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="3773a6af" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h5 class="elementor-heading-title elementor-size-default">CONDIVIDI SUI SOCIAL</h5>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-3388ae47 elementor-share-buttons--view-icon elementor-share-buttons--skin-framed elementor-share-buttons--shape-circle elementor-share-buttons--color-custom elementor-grid-0 elementor-widget elementor-widget-share-buttons" data-id="3388ae47" data-element_type="widget" data-widget_type="share-buttons.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-grid" role="list">
								<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_linkedin" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su linkedin">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-linkedin" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_facebook" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su facebook">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-facebook" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_whatsapp" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su whatsapp">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-whatsapp" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
									<div class="elementor-grid-item" role="listitem">
						<div class="elementor-share-btn elementor-share-btn_twitter" role="button" tabindex="0" aria-label="Condividi su twitter">
															<span class="elementor-share-btn__icon">
								<i class="fab fa-twitter" aria-hidden="true"></i>							</span>
																				</div>
					</div>
						</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/supply-chain-nel-settore-life-science/">Supply Chain nel settore Life Science: strategie per una gestione efficiente</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Packaging farmaceutico sostenibile: innovazioni e soluzioni per il futuro</title>
		<link>https://www.s4bt.it/packaging-farmaceutico-sostenibile-innovazioni-e-soluzioni-per-il-futuro/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Redazione]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 25 Jul 2025 10:39:56 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<category><![CDATA[Packaging farmaceutico]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://www.s4bt.it/?p=18775</guid>

					<description><![CDATA[<p>Il packaging farmaceutico sta vivendo una profonda trasformazione e sempre più aziende del settore, spinte da nuove normative, dalla consapevolezza ambientale e dalle richieste del mercato, stanno adottando soluzioni innovative per ridurre l’impatto ecologico dei loro imballaggi. In questo articolo esploriamo le tendenze emergenti, i riferimenti normativi, le soluzioni già adottate da aziende leader e [&#8230;]</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/packaging-farmaceutico-sostenibile-innovazioni-e-soluzioni-per-il-futuro/">Packaging farmaceutico sostenibile: innovazioni e soluzioni per il futuro</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="18775" class="elementor elementor-18775" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-415e541 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="415e541" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-8e20039" data-id="8e20039" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-b161014 elementor-widget elementor-widget-spacer" data-id="b161014" data-element_type="widget" data-widget_type="spacer.default">
				<div class="elementor-widget-container">
							<div class="elementor-spacer">
			<div class="elementor-spacer-inner"></div>
		</div>
						</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-3a721228 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="3a721228" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-default">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-62a03643" data-id="62a03643" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-16879f78 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="16879f78" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Il <strong>packaging farmaceutico</strong> sta vivendo una profonda trasformazione e sempre più aziende del settore, spinte da nuove normative, dalla consapevolezza ambientale e dalle richieste del mercato, stanno adottando <strong>soluzioni innovative</strong> per ridurre l’impatto ecologico dei loro imballaggi.</p><p>In questo articolo esploriamo le tendenze emergenti, i riferimenti normativi, le soluzioni già adottate da aziende leader e i passi concreti che è possibile intraprendere per progettare un packaging <strong>efficace, sicuro, efficiente e circolare</strong>.</p><p><strong>PPWR: il nuovo regolamento europeo sul packaging</strong></p><p>Le statistiche della Commissione (Eurostat) sui rifiuti di imballaggio per il periodo 2010-2021 indicano che <strong>gli imballaggi usano grandi quantità di materie prime primarie</strong> (materiali vergini<strong>). Il 40 % della plastica e il 50 % della carta utilizzati nell’Unione sono destinati agli imballaggi </strong>e gli imballaggi rappresentano <strong>il 36 % dei rifiuti solidi urbani.</strong></p><p>In risposta a questa sfida in accordo al piano d’azione per l’economia circolare, l’<strong>Unione Europea</strong> ha approvato il nuovo <strong><a href="https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/packaging-waste_en">Regolamento PPWR</a> (Packaging and Packaging Waste Regulation)</strong> che è entrato in vigore l&#8217;11 febbraio 2025 e sarà applicabile a partire dal 12 agosto 2026. Questo regolamento rappresenta una svolta epocale nella progettazione e gestione degli imballaggi, e ha già iniziato a influenzare le <strong>tendenze e le innovazioni</strong> nel confezionamento farmaceutico.</p><p><strong>Le principali disposizioni del PPWR:</strong></p><ul><li><strong>Riduzione dello spazio vuoto</strong>: massimo 50% per ogni unità di imballaggio.</li><li><strong>Limiti alle plastiche monouso</strong>.</li><li><strong>Percentuali minime di materiale riciclato</strong>: entro il 2030 e 2040.</li><li><strong>Divieto di sostanze pericolose</strong> nei materiali.</li><li><strong>Norme più stringenti per packaging extra-UE</strong>.</li><li><strong>Green claims regolamentati</strong>: ammessi solo se superiori ai requisiti normativi.</li><li><strong>Etichettatura ambientale</strong> armonizzata in tutta l’UE.</li><li><strong>Obblighi variabili a seconda della filiera</strong>, del tipo di imballaggio e della dimensione dell’impresa.</li></ul><p>Il regolamento prevede delle esclusioni e deroghe<strong> per alcuni imballaggi farmaceutici</strong> e dispositivi medici, per tutelare la sicurezza del paziente, l’integrità dei prodotti e la conformità con normative sanitarie esistenti (es. Regolamento 2017/745 sui dispositivi medici, Direttiva 2001/83/CE sui medicinali)</p><p><strong>Trend e innovazioni nel confezionamento farmaceutico</strong></p><p>L’industria sta già rispondendo con soluzioni concrete e innovative, ecco le tendenze principali:</p><ol><li><strong>Materiali sostenibili</strong></li></ol><p>Le soluzioni più promettenti includono:</p><ul><li><strong>Polimeri derivati da fonti rinnovabili</strong> (come tall oil) che garantiscono prestazioni equivalenti ai materiali derivanti da fonti fossili con un impatto ambientale minore.</li><li><strong>Materiali ottenuti da riciclo meccanico o chimico</strong>, in particolare attraverso pirolisi, in grado di recuperare plastiche multimateriali riducendo sensibilmente le emissioni di CO₂.</li><li>Attenzione selettiva <strong>verso bioplastiche come il PLA,</strong> che pur essendo compostabili, mostrano limiti significativi in termini di prestazioni meccaniche e di impatto ambientale nel fine vita.</li></ul><ol><li><strong>Design circolare ed EcoDesign</strong></li></ol><p>L’approccio progettuale del confezionamento farmaceutico si evolve secondo tre pilastri:</p><ul><li><strong>Efficacia</strong>: garantire protezione, conservazione e funzionalità.</li><li><strong>Efficienza</strong>: ottimizzazione nell’uso di materiali, energia e risorse.</li><li><strong>Ciclicità</strong>: impiego di materiali riciclabili o derivati da fonti rinnovabili.</li></ul><p>Viene favorita la progettazione per:</p><ul><li>Il <strong>riciclo</strong>;</li><li>La <strong>riduzione del numero di componenti</strong>;</li><li>Il <strong>right-sizing</strong> e la riduzione del materiale in eccesso;</li><li>L’identificazione di barriere e rischi ambientali lungo l’intero ciclo di vita.</li></ul><ol><li><strong>Applicazioni concrete</strong></li></ol><p>Tra le innovazioni già adottate nel settore e in corso di studio:</p><ul><li><strong>Sostituzione delle etichette in carta con etichette in polipropilene (PP)</strong>, che risultano più resistenti, compatibili con processi automatizzati e completamente riciclabili.</li><li><strong>Ottimizzazione del layout del packaging terziario</strong>, con una riduzione dello spazio vuoto e un miglioramento dell’efficienza logistica.</li><li><strong>Soluzioni digitali</strong> come l’adozione di eLeaflet, che permetteranno la sostituzione del foglietto illustrativo cartaceo con un supporto digitale, riducendo l’impatto ambientale e semplificando la logistica.</li></ul><p><strong>Caso studio: sostenibilità applicata</strong></p><p>S4BT affianca aziende del <strong>settore farmaceutico </strong>nell’implementazione di soluzioni di <strong>packaging sostenibile</strong>. Tra queste, un progetto particolarmente significativo ha riguardato la sostituzione delle etichette in carta con <strong>etichette in polipropilene (PP)</strong>.</p><p>Questa scelta ha portato <strong>benefici tangibili</strong> e misurabili. Le <strong>etichette in PP</strong>, infatti, offrono una <strong>maggiore resistenza meccanica</strong> e chimica, risultando più idonee ai processi produttivi automatizzati e meno soggette a rotture o deterioramento. Dal punto di vista ambientale,<strong> il PP è completamente riciclabile</strong> e più compatibile con i flussi di recupero plastici rispetto alle etichette in carta adesiva, che spesso presentano colle o trattamenti superficiali che ne impediscono il riciclo efficiente.</p><p>Inoltre, questa soluzione è pienamente allineata con i requisiti del <strong>Regolamento PPWR</strong>, contribuendo alla riduzione dell’uso di materiali misti e all’ottimizzazione del ciclo di vita del packaging.</p><p><strong>I vantaggi ottenuti:</strong></p><ul><li>Maggiore efficienza produttiva, grazie a una ottimizzazione del processo produttivo;</li><li>Migliore durabilità e leggibilità delle etichette durante la vita utile del prodotto;</li><li>Riduzione dell’impatto ambientale, grazie alla compatibilità con i processi di riciclo e alla semplificazione del materiale utilizzato.</li></ul><p>Questo intervento dimostra come anche una singola scelta progettuale, se ben valutata e implementata, possa generare un impatto positivo in termini di <strong>compliance normativa</strong>, <strong>sostenibilità ambientale</strong> e <strong>ottimizzazione dei processi </strong>industriali. Un esempio concreto di come l’<strong>EcoDesign</strong> possa tradursi in valore reale per le aziende farmaceutiche.</p><p><strong>Key takeaways per le aziende</strong></p><ol><li><strong>Eseguire una LCA (Life Cycle Assessment)</strong> per misurare l’impatto ambientale degli imballaggi attuali;</li><li><strong>Coinvolgere i fornitori</strong> in logiche di acquisto sostenibile;</li><li><strong>Adottare in fase di progettazione un Framework per L’EcoDesign;</strong></li><li><strong>Investire in formazione interna</strong> su normative e soluzioni innovative;</li><li><strong>Valutare ROI e KPI ambientali</strong> di ogni nuova soluzione introdotta.</li></ol><p><strong>Innovare il packaging per guidare il cambiamento</strong></p><p>Il futuro del confezionamento farmaceutico è <strong>verde, smart e circolare</strong> e adeguarsi alle nuove normative è solo il primo passo. Per rimanere competitivi e sostenibili, serve un cambiamento strutturale che coinvolga tutta la catena del valore: dalla <strong>scelta dei materiali al design, dalla produzione al trasporto</strong>.</p><p>In S4BT aiutiamo le aziende a <strong>trasformare gli obblighi normativi in opportunità di crescita</strong> attraverso soluzioni su misura.</p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/packaging-farmaceutico-sostenibile-innovazioni-e-soluzioni-per-il-futuro/">Packaging farmaceutico sostenibile: innovazioni e soluzioni per il futuro</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Cosa sono i principi ALCOA e perché sono fondamentali nella Data Integrity</title>
		<link>https://www.s4bt.it/principi-alcoa-data-integrity/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Silvia Di Gennaro]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 26 Jul 2024 09:51:00 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Life Science]]></category>
		<category><![CDATA[Computer System Validation]]></category>
		<category><![CDATA[Data Integrity]]></category>
		<category><![CDATA[FDA 21 Cfr part 11]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://10.100.0.5/WordPress/?p=1339</guid>

					<description><![CDATA[<p>I principi ALCOA sono un importante modello di riferimento nel settore farmaceutico, e assicurano l’integrità dei dati (Data Integrity) sia cartacei che elettronici.</p>
<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/principi-alcoa-data-integrity/">Cosa sono i principi ALCOA e perché sono fondamentali nella Data Integrity</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[		<div data-elementor-type="wp-post" data-elementor-id="1339" class="elementor elementor-1339" data-elementor-post-type="post">
						<section class="elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-1d89f449 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default" data-id="1d89f449" data-element_type="section">
						<div class="elementor-container elementor-column-gap-extended">
					<div class="elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-357d2225" data-id="357d2225" data-element_type="column">
			<div class="elementor-widget-wrap elementor-element-populated">
						<div class="elementor-element elementor-element-69e3695 elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="69e3695" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>I principi ALCOA sono un importante modello di riferimento nel settore farmaceutico, e assicurano l’integrità dei dati (Data Integrity) sia cartacei che elettronici.</p><h2>Cosa è la Data Integrity?</h2><p>Non c’è una singola definizione di Data Integrity, ma i vari enti hanno dato delle definizioni simili, che pongono al centro i principi ALCOA.</p><p>Secondo l’organizzazione mondiale della Sanità (WHO):</p><p>“L’integrità dei dati è il grado con cui un insieme di dati è completo, coerente e preciso per tutto il ciclo di vita. I dati raccolti dovrebbero essere attribuibili, leggibili, registrati contestualmente alle attività svolte, originali (o una copia conforme) e accurati. Assicurare l’integrità dei dati richiede sistemi di qualità e di gestione del rischio adeguati, compresa l’adesione a principi scientifici e good documentation practices”.</p><p>La definizione è ripresa anche da MHRA, l’agenzia di regolamentazione su medicinali e i prodotti sanitari del Regno Unito.</p><p>Nel <a href="https://www.fda.gov/media/119267/download" target="_blank" rel="noreferrer noopener">documento FDA</a> “Data Integrity and Compliance With Drug CGMP. Questions and Answers Guidance for Industry” troviamo una definizione simile:</p><p>“Il Data integrity si riferisce alla completezza, coerenza, e accuratezza dei dati. I dati completi, coerenti e precisi dovrebbero essere attribuibili, leggibili, registrati contestualmente alle attività svolte, originali o una copia conforme, e accurati (ALCOA)”.</p><h2>Principi ALCOA++</h2><p>ALCOA, secondo le linee guida FDA, è acronimo di di <em><strong>Attributable</strong> </em>(attribuibile), <em><strong>Legible</strong> </em>(leggibile), <em><strong>Contemporaneous</strong></em> (contemporaneo), <em><strong>Original</strong></em> (originale), <em><strong>Accurate</strong> </em>(accurato).</p><p>Negli anni ai 5 principi se ne sono aggiunti altri quattro: <strong><em>Complete </em></strong>(completezza), <strong><em>Coherence </em></strong>(coerenza), <strong><em>Enduring </em></strong>(durabilità) e <strong>Available</strong> (disponibilità) diventando <strong>ALCOA+ </strong>e negli ultimi anni è comparso un ulteriore attributo <strong><em>Traceable</em> </strong>(tracciabilità), per questo parliamo di <strong>ALCOA++.</strong></p><h3>Attributable – Attribuibile</h3><div> </div><p>“Chi ha acquisito i dati o eseguito un’azione in seguito all’acquisizione, e quando?”</p><p>Tutti i dati creati o raccolti devono essere <strong>attribuibili a una persona</strong> o un <strong>sistema informatico</strong>. Ciò include sia chi ha eseguito l’azione sia quando, registrando quindi la data di raccolta o generazione. La registrazione può avvenire manualmente e su cartaceo oppure automaticamente attraverso l’<a href="https://pragma4u.it/normative/audit-trail-cose-e-perche-e-importante/" target="_blank" rel="noopener">audit trail</a> in un sistema informatico.</p><h3>Legible – Leggibile</h3><p>“Puoi leggere i dati e tutti i metadati o tutte le trascrizioni manuali su carta?”</p><p>Tutti i dati registrati devono essere <strong>leggibili e permanenti</strong>, assicurando che siano accessibili facilmente durante tutto il data life cycle. Questo aspetto del dato è sicuramente più facilmente gestibile attraverso sistemi elettronici, rispetto al cartaceo.</p><h3>Contemporaneous – Corrente</h3><div> </div><p>“L’azione è documentata (su carta o elettronicamente) contestualmente all’attività?”</p><p>È fondamentale che individui o sistemi registrino il dato nel <b>momento stesso in cui viene svolta l’attività</b> o la sequenza di attività. Con sistemi elettronici automatizzati, questa è una pratica comune, mentre nel cartaceo si è più soggetti a retrodatazioni o post datazioni.</p><h3>Original – Originale</h3><div> </div><p>“Stampe o copie certificate come conformi, record elettronici inclusi i metadati di un’attività”</p><p>I dati dovrebbero essere originali piuttosto che copie o trascrizioni. Questo vale soprattutto per le registrazioni cartacee. Per esempio non è corretto scrivere delle informazioni parziali su un pezzo di carta, con l’intento di completare la registrazione successivamente sul documento ufficiale, perché ciò può causare errori. Invece la registrazione originale dei dati dovrebbe essere sul record principale, indipendentemente dal fatto che quel record sia su carta o su un sistema digitale.</p><h3>Accurate – Accurato</h3><div> </div><p>I dati dovrebbero riflettere la realtà di ciò che realmente è avvenuto, essere completi e privi di errori.</p><p> Eventuali modifiche non devono oscurare o cancellare le informazioni originali. Nel caso del cartaceo non è quindi consentito l’utilizzo del correttore. Qualsiasi <b>modifica </b>sia elettronica che cartacea deve essere firmata dalla persona che effettua la modifica, <b>datata e fornita una spiegazione scritta</b>.</p><h3>Complete – Completo</h3><div> </div><p>Le Omissioni sono di fatto violazioni regolatorie! Omettere non è poi così diverso da “nascondere”</p><p>Un record deve contenere <b>tutte le informazioni disponibili</b> fino a quel momento. Tutti i dati registrati elettronicamente richiedono un a dimostrare che nessuna informazione sia stata cancellata o andata persa.</p><h3>Consistent – Coerente</h3><div> </div><p>Il dato/documento deve essere coerente con l’uso che ne facciamo e con le caratteristiche specifiche che ci aspettiamo debba avere.</p><h3>Enduring – Duraturi</h3><div> </div><p>Il dato/documento devono essere duraturi nel tempo e quindi adeguatamente <b>conservati</b>.</p><h3>Available – Disponibile</h3><p>I dati non devono solo esistere, ma devono essere <b>accessibili</b>. Il modo più efficiente per raggiungere questo obiettivo è normalmente la registrazione elettronica dei dati.</p><h3>Traceable– Tracciabile</h3><p>Sebbene alcuni aspetti della tracciabilità si sovrappongano al principio di &#8220;disponibilità&#8221; esistente, il termine &#8220;tracciabile&#8221; approfondisce ulteriormente il concetto. In sostanza, un documento tracciabile è un documento che mantiene una solida traccia di controllo, fornendo una chiara sequenza di attività che possono includere: <em>Quando è stato revisionato il documento l&#8217;ultima volta? Come e dove è archiviato? Il documento è stato rivisto? Se il documento è stato rivisto, viene spiegato il motivo della modifica?</em></p><p>Questa enfasi sulla tracciabilità garantisce che la documentazione rimanga non solo accessibile, ma anche meticolosamente tracciata, migliorando la trasparenza e la conformità in ambienti altamente regolamentati.</p>								</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-6122869 elementor-widget elementor-widget-heading" data-id="6122869" data-element_type="widget" data-widget_type="heading.default">
				<div class="elementor-widget-container">
					<h2 class="elementor-heading-title elementor-size-default">Assicurare l'integrità dei dati</h2>				</div>
				</div>
				<div class="elementor-element elementor-element-284f95d elementor-widget elementor-widget-text-editor" data-id="284f95d" data-element_type="widget" data-widget_type="text-editor.default">
				<div class="elementor-widget-container">
									<p>Assicurare l&#8217;integrità dei dati è fondamentale in contesti altamente regolamentati come Pharma &amp; Life Science, dove la Data integrity è frequente oggetto di ispezione, soprattutto con la crescente implementazione di nuove tecnologie.</p><p>In S4BT supportiamo le aziende con un servizio di <strong>consulenza specializzata.  </strong>Applichiamo le più attuali metodologie di implementazione di un piano di data integrity aziendale partendo da un’accurata <strong>analisi di aderenza dei sistemi</strong> che gestiscono dati elettronici e cartacei verso i principi del data integrity.</p><p>Supportiamo qualsiasi <strong>assessment sui sistemi</strong> (verificando preliminarmente l’aderenza verso la CFR 21 Parte 11/Annex 11) e sul relativo <strong>package documentale</strong> presso le aree in ambito <strong>GMP</strong>.</p><p>Trattiamo la Data Integrity anche in aula. Eroghiamo <strong>Training formativi</strong> rivolti a tutti i livelli aziendali partendo da una formazione di base fino ad un livello avanzato, rivolto principalmente a chi si occupa di Data governance e Quality.</p><p><strong>Vuoi saperne di più? </strong>Visita la pagina <a href="https://www.s4bt.it/consulenza/computer-system-validation-data-integrity/?_gl=1*1nndhxi*_up*MQ..*_ga*MTQzNTE1MTk0MS4xNzIyOTI4MTAy*_ga_ES059KNVBZ*MTcyMjkyODEwMi4xLjAuMTcyMjkyODEwMi4wLjAuMA..*_ga_NJQEN147GG*MTcyMjkyODEwMi4xLjAuMTcyMjkyODEwMi4wLjAuMA..">IT &amp; Computer System Validation</a></p>								</div>
				</div>
					</div>
		</div>
					</div>
		</section>
				</div>
		<p>L'articolo <a href="https://www.s4bt.it/principi-alcoa-data-integrity/">Cosa sono i principi ALCOA e perché sono fondamentali nella Data Integrity</a> proviene da <a href="https://www.s4bt.it">S4BT</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
